Hai chiếc bình đồng cùng dáng, cùng màu, đặt cạnh nhau trên kệ có thể được làm bằng hai cách khác hẳn: một chiếc gò từ tấm đồng bằng búa, một chiếc đúc bằng cách rót đồng nóng chảy vào khuôn. Ngoài ra còn những chiếc được dập khuôn hay xoay trên máy. Mỗi cách cho món đồ một độ dày, một trọng lượng, một độ bền và một kiểu dấu vết riêng.
Biết phân biệt gò và đúc giúp bạn hiểu vì sao hai món nặng nhẹ khác nhau, món nào dễ móp, món nào giữ chi tiết sắc, và lời mô tả "gò tay", "đúc thủ công" của người bán có khớp với món đồ không. Bài này đi qua từng dấu hiệu theo thứ tự bạn có thể tự kiểm khi cầm món đồ trên tay.
Gò, đúc, dập, xoay: bốn cách tạo hình đồ đồng
Gò là dùng búa và đe tác động lên tấm kim loại phẳng, kéo giãn và uốn nó thành khối. Thợ gò làm việc từ cả mặt trong lẫn mặt ngoài, nung ủ tấm đồng nhiều lần khi nó cứng lại. Gò hợp với đồ có thành mỏng, khối tròn, mâm, bình, tranh nổi. Làng gò Đại Bái ở Bắc Ninh là một nơi có nghề gò lâu đời.
Đúc là nấu chảy đồng rồi rót vào khuôn có hình món đồ. Đúc hợp với khối đặc, chi tiết phức tạp, tượng, chuông, chân đế, những phần có độ dày lớn. Các vùng đúc đồng truyền thống như Ý Yên nay thuộc Ninh Bình hay phường Đúc ở Huế nổi tiếng với tượng và chuông.
Dập là ép tấm đồng vào khuôn thép bằng máy ép lực lớn, tạo hình trong một hoặc vài lần ép. Xoay — người trong nghề còn gọi là miết hay dập xoay — là ép tấm đồng tròn đang quay vào một phôi định hình, tạo ra bình, chậu, chao đèn đối xứng tròn rất đều. Dập và xoay là cách làm hàng loạt, nhanh và đồng đều.
Một món đồ có thể kết hợp nhiều cách: thân bình xoay, quai đúc, hoa văn gò thêm bằng tay. Vì vậy khi phân biệt, hãy xét từng bộ phận chứ không chỉ kết luận cho cả món.
So nhanh bốn cách làm
Bảng dưới tóm tắt dấu hiệu chính của từng cách tạo hình để bạn tham chiếu khi xem món đồ.
| Cách làm | Độ dày thành | Mặt trong | Trọng lượng | Dấu hiệu riêng |
|---|---|---|---|---|
| Gò tay | Mỏng, không đều, chỗ nổi cao mỏng hơn | Hình âm của hoa văn ngoài, vết búa | Nhẹ so với cỡ | Vết búa li ti, mặt hơi gợn khi soi xiên |
| Đúc | Dày, có thể không đều giữa các phần | Sần, có dấu lõi khuôn, không theo hình ngoài | Nặng | Đường ráp khuôn, vết hàn bù, chi tiết khối đặc |
| Dập máy | Mỏng, rất đều | Hình âm của mặt ngoài nhưng nét mềm, đều | Nhẹ | Hoa văn lặp chính xác, mép cắt thẳng |
| Xoay | Mỏng, đều theo vòng | Vòng tròn đồng tâm mảnh | Nhẹ | Đối xứng tròn tuyệt đối, vệt xoay quanh đáy |
Không có dấu hiệu nào đứng một mình là đủ. Một món đúc rỗng thành mỏng có thể nhẹ gần như đồ gò; một món gò rồi được thợ mài bóng kỹ có thể mất gần hết vết búa. Kết hợp nhiều dấu hiệu mới cho kết luận đáng tin.
Nhìn mặt trong: dấu hiệu rõ nhất
Nếu chỉ được chọn một chỗ để xem, hãy xem mặt trong. Với đồ gò, mặt trong là "bản âm" của mặt ngoài: chỗ ngoài nổi thì trong lõm, hoa văn ngoài có thể thấy lờ mờ ở trong, kèm những vết búa nhỏ. Với tranh gò, lật mặt sau sẽ thấy rõ toàn bộ hình được đẩy ra từ phía sau.
Với đồ đúc rỗng, mặt trong thường sần, có màu và kết cấu khác mặt ngoài, đôi khi còn sót cát hoặc đất khuôn trong kẽ, có lỗ nhỏ nơi thanh chống lõi khuôn được cắt bỏ rồi trám. Hình dạng mặt trong không bám theo hoa văn ngoài; một bông hoa nổi bên ngoài không tạo ra chỗ lõm tương ứng bên trong.
Với đồ đúc đặc như tượng nhỏ, chặn giấy, không có mặt trong để xem, nhưng trọng lượng và độ đặc đã nói lên cách làm. Nếu lòng đế bị bịt kín bằng tấm đáy, bạn có thể hỏi người bán bên trong là gì; đồ đúc rỗng nhồi lõi thường được bịt đáy.
Với đồ dập, mặt trong cũng là bản âm như đồ gò, nhưng nét mềm hơn, đều hơn, không có vết búa riêng lẻ, và hoa văn lặp lại giống hệt nhau. Với đồ xoay, mặt trong có những vòng tròn đồng tâm rất mảnh.
Độ dày, trọng lượng và tiếng gõ
Độ dày ở miệng. Nhìn và sờ mép miệng bình, mép mâm. Đồ gò và dập thường có miệng mỏng, đôi khi được cuộn mép hoặc gấp mép cho cứng. Đồ đúc có miệng dày hơn, cạnh vuông hoặc bo tròn do khuôn.
Độ dày không đều. Đồ gò tay mỏng ở chỗ bị kéo giãn nhiều như đỉnh khối nổi, dày hơn ở chỗ phẳng. Đồ dập, xoay mỏng đều. Đồ đúc có thể dày mỏng khác nhau giữa các phần nhưng tổng thể dày hơn nhiều.
Trọng lượng so với cỡ. Cùng kích thước, đồ đúc nặng hơn rõ rệt. Nếu một chiếc bình to mà nhẹ tay, nhiều khả năng là gò, dập hoặc xoay; nếu một tượng nhỏ mà nặng trĩu, đó là đúc đặc.
Tiếng gõ. Gõ nhẹ bằng móng tay, đồ thành mỏng như gò, dập, xoay thường kêu đanh, ngắn hoặc rung; đồ đúc dày cho tiếng trầm, chắc. Tiếng gõ chỉ để bổ sung, không dùng làm căn cứ duy nhất.
Độ cứng khi ấn. Ấn nhẹ ngón cái lên thành đồ gò mỏng bằng đồng đỏ đôi khi cảm thấy hơi đàn hồi; đồ đúc thì cứng hoàn toàn. Đừng ấn mạnh lên món đồ chưa phải của mình.
Mối ghép và vết dụng cụ
Đồ gò hiếm khi làm từ một mảnh duy nhất nếu hình dáng phức tạp. Thân, cổ, đế, quai thường được gò rời rồi ghép bằng hàn thiếc, hàn đồng, tán đinh hoặc gấp mép khoá vào nhau. Mối hàn thiếc có màu bạc xám, dễ thấy ở mặt trong; mối hàn đồng cùng màu hơn nhưng vẫn để lại đường. Tán đinh để lại đầu đinh tròn nhỏ.
Đồ đúc có thể đúc liền một khối hoặc đúc từng phần rồi ghép. Dấu hiệu của đúc là đường ráp khuôn — một đường mảnh chạy dọc món đồ nơi hai nửa khuôn gặp nhau — thường đã được mài nhưng vẫn thấy ở chỗ khuất. Những chỗ mài, chạm lại sau đúc có vết đục, vết dũa ngắn và sắc.
Đồ gò mang dấu búa: những vết lõm nhỏ chồng lên nhau, khi soi đèn xiên mặt đồng trông như mặt nước gợn. Có những sản phẩm cố ý giữ vết búa làm hiệu ứng trang trí; cũng có loại dập máy mô phỏng vết búa. Vết búa thật không đều về kích thước và hướng; vết búa giả do khuôn tạo ra lặp lại đều đặn.
Với đồ xoay, quanh đáy và miệng thường có những vòng tròn đồng tâm do con lăn miết để lại, và mặt đáy có thể có một chấm tâm nhỏ nơi phôi được giữ.
Gò hay đúc thì tốt hơn?
Không có câu trả lời chung. Đồ gò nhẹ, mang vết tay thợ, hợp với mâm, bình, tranh nổi, đồ treo; nhưng thành mỏng nên dễ móp khi va, và mối ghép là chỗ yếu nếu làm ẩu. Đồ đúc nặng, vững, giữ chi tiết khối sắc, hợp với tượng, chân đế, chuông; nhưng có thể có lỗi đúc, và đồ đúc rỗng nhồi lõi có thể gây hiểu nhầm về độ đặc.
Đồ dập và xoay không phải hàng kém, chúng cho sự đều đặn và giá vừa phải. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một món dập máy được mô tả là "gò tay", hay một món đúc rỗng nhồi thạch cao được mô tả là "đúc đặc". Khi đó người mua trả tiền cho công sức và vật liệu mà món đồ không có.
Cách làm đúng là hỏi người bán món đồ được làm bằng cách nào, từng bộ phận ra sao, và xin ghi mô tả đó trên hoá đơn. Với những dấu hiệu ở trên, bạn có thể tự đối chiếu xem mô tả có khớp không, và nếu không khớp thì có căn cứ để trao đổi lại.
Câu nên hỏi khi người bán nói gò tay hay đúc thủ công
Những câu hỏi dưới đây giúp bạn và người bán hiểu giống nhau về món đồ, trước khi tiền trao cháo múc:
- Từng bộ phận làm bằng cách nào: thân, cổ, đế, quai, nắp? Có phần nào dập hay xoay máy không?
- Nếu là đúc: đúc khuôn đất, khuôn cát, khuôn sáp hay khuôn kim loại? Đúc đặc hay đúc rỗng, có nhồi lõi không?
- Nếu là gò: tấm đồng dày khoảng bao nhiêu, đồng đỏ hay đồng thau? Các mảnh ghép bằng cách nào?
- Hoa văn được gò, chạm tay, ăn mòn hay có sẵn trong khuôn?
- Có thể xem mặt trong, mặt đáy hoặc mặt sau của món đồ không?
- Người bán có đồng ý ghi cách làm vào hoá đơn không?
Người làm nghề thật thường thích được hỏi kỹ về cách làm, vì đó là phần công sức họ tự hào. Nếu câu trả lời né tránh hoặc mâu thuẫn với những gì bạn nhìn thấy ở mặt trong món đồ, hãy cân nhắc thêm trước khi mua.
Chăm sóc khác nhau theo cách làm
Cách làm ảnh hưởng tới cách giữ món đồ. Đồ gò thành mỏng nên tránh treo ở chỗ dễ bị va, khi lau không ấn mạnh lên khối nổi, khi vận chuyển cần chèn kín lòng để không móp. Mối hàn thiếc ở đồ gò chịu nhiệt kém, không đặt gần nguồn nhiệt mạnh.
Đồ đúc nặng, cần kệ chắc và chỗ đặt vững; rơi xuống có thể làm vỡ gạch sàn hoặc làm mẻ chính món đồ ở cạnh mỏng. Đồ đúc rỗng có lỗ thông ở đáy nên đặt trên mặt khô, vì hơi ẩm có thể đọng trong lòng tượng và gây xỉn từ bên trong.
Đồ dập, xoay thành mỏng đều, chăm như đồ gò. Với mọi loại, nguyên tắc chung vẫn là lau khô, tránh hoá chất mạnh, tránh nơi ẩm đọng và cầm bằng tay sạch, khô. Khi cần sửa, đồ gò móp nên tìm thợ gò, còn đồ đúc nứt, gãy chi tiết nên tìm thợ đúc hoặc thợ hàn đồng quen làm nguội; hai nghề dùng dụng cụ và cách xử lý khác nhau, giao nhầm người dễ làm hỏng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhanh một chiếc bình đồng là gò hay đúc?
Xem mặt trong trước. Đồ gò có mặt trong là bản âm của hoa văn ngoài, có vết búa. Đồ đúc có mặt trong sần, không bám theo hoa văn ngoài. Kết hợp với độ dày ở miệng và trọng lượng so với cỡ sẽ cho kết luận khá chắc.
Đồ đồng gò có bền bằng đồ đúc không?
Mỗi loại bền theo cách khác. Đồ gò thành mỏng nên dễ móp khi va đập nhưng ít khi vỡ, móp thường sửa được. Đồ đúc dày, chịu va tốt hơn nhưng nếu có lỗi đúc như nứt thì có thể gãy ở chỗ đó.
Đồ đồng dập máy có phải hàng giả không?
Không. Dập máy là cách sản xuất hàng loạt chính đáng, cho sản phẩm đều đặn và giá vừa phải. Chỉ có vấn đề khi đồ dập được mô tả sai là gò tay hoặc đúc thủ công để bán giá cao hơn.
Vết búa trên đồ đồng có thể làm giả không?
Có. Một số sản phẩm dập máy dùng khuôn có sẵn hoa văn vết búa. Vết búa thật không đều về kích thước, độ sâu và hướng; vết búa do khuôn tạo ra lặp lại đều đặn và giống hệt nhau giữa các sản phẩm cùng mẫu.
Đồ đồng đúc rỗng có kém hơn đúc đặc không?
Không nhất thiết. Đúc rỗng giúp món đồ lớn nhẹ hơn, ít co ngót và nứt hơn khi nguội. Điều cần biết là bên trong có nhồi lõi thạch cao, xi măng hay không, vì lõi nhồi làm người mua đánh giá sai lượng đồng.
Mối hàn màu bạc ở mặt trong đồ đồng có phải lỗi không?
Thường không. Đó là mối hàn thiếc dùng để ghép các mảnh gò, rất phổ biến ở đồ gò truyền thống. Điều nên để ý là mối hàn có liền, chắc không, và với đồ chứa thức ăn thì hàn thiếc có chì không phù hợp.