Đồ thiếc mỹ nghệ — người nước ngoài gọi là pewter — là những món có màu xám bạc mờ, nặng tay, sờ mát: hộp trà, cốc rượu, khay nhỏ, khung ảnh, tượng nhỏ, đồ lưu niệm. Ở nhiều nước Đông Nam Á, đồ thiếc là món quà biếu quen thuộc. Thiếc mềm, nấu chảy ở nhiệt độ thấp, đúc và gò dễ, nên đã được làm đồ dùng từ rất lâu.
Câu hỏi người mua hay đặt ra nhất là thiếc có độc không, dùng đựng trà, rượu được không. Câu trả lời phụ thuộc vào thành phần: đồ thiếc hiện đại làm đúng chuẩn hầu như là thiếc pha antimon và đồng, không chì; đồ thiếc cũ, đồ không rõ nguồn gốc thì có thể có chì. Bài này giải thích sự khác nhau đó, vì sao đồ thiếc sợ nhiệt hơn mọi kim loại khác trong nhà, và cách giữ cho nó đẹp.
Pewter là gì: thiếc là chính, pha thêm cho cứng
Thiếc nguyên chất rất mềm, móng tay có thể ấn thành vết, và dễ móp khi va chạm. Để làm đồ dùng, người ta pha thiếc với một lượng nhỏ kim loại khác cho cứng hơn. Đồ thiếc hiện đại thường chứa phần lớn là thiếc, chừng chín phần mười trở lên, phần còn lại là antimon và đồng. Antimon làm hợp kim cứng, giữ hình; đồng giúp dẻo hơn và dễ gia công.
Trong lịch sử, chì từng là thành phần phổ biến của pewter ở châu Âu vì rẻ và làm hợp kim dễ đúc. Đồ thiếc có chì có màu xám sẫm hơn, mềm hơn và theo thời gian xỉn đen. Khi tác hại của chì được hiểu rõ, nhiều nước đặt giới hạn rất thấp cho chì trong hợp kim thiếc dùng cho đồ ăn uống, và các xưởng làm đồ thiếc nghiêm túc đã bỏ chì từ lâu.
Thiếc nóng chảy ở khoảng hai trăm ba mươi độ C; hợp kim pewter còn chảy sớm hơn một chút. Nhiệt độ thấp này là lợi thế khi đúc — có thể đúc trong khuôn kim loại, khuôn cao su chịu nhiệt — nhưng cũng là điểm yếu lớn nhất khi dùng đồ thiếc trong bếp.
Thiếc hiện đại và thiếc cũ khác nhau thế nào
Bảng dưới so hai nhóm đồ thiếc người mua hay gặp. Các dấu hiệu chỉ là gợi ý quan sát; chỉ phân tích thành phần mới cho kết luận chắc.
| Tiêu chí | Thiếc hiện đại không chì | Thiếc cũ hoặc không rõ nguồn gốc |
|---|---|---|
| Thành phần thường gặp | Thiếc với antimon và đồng | Có thể có chì với lượng đáng kể |
| Màu khi mới | Xám bạc sáng, có thể đánh bóng gần như bạc | Xám chì, sẫm hơn |
| Theo thời gian | Xỉn thành xám mờ dịu, đều | Xỉn đen, có thể lên lớp trắng xám bột |
| Độ cứng | Cứng vừa, ít móp khi dùng bình thường | Mềm, dễ móp, cạnh dễ mòn |
| Dấu trên đáy | Thường có dấu xưởng, chữ không chì hoặc ký hiệu hợp kim | Thường không có dấu, hoặc dấu cũ khó đọc |
| Dùng cho đồ ăn uống | Hợp nếu người bán xác nhận dùng cho thực phẩm | Chỉ nên làm đồ trưng bày |
Một số người tin rằng cọ đồ thiếc lên giấy trắng thấy vệt xám đậm là có chì. Phép này không đáng tin: thiếc, chì và nhiều kim loại mềm đều để lại vệt. Đừng dựa vào nó để quyết định dùng đồ thiếc cũ cho đồ ăn uống.
Dùng đựng trà, rượu, nước được không
Đồ thiếc không chì là vật liệu khá trơ với trà khô, cà phê hạt, đường, bánh kẹo khô. Hộp trà bằng thiếc được ưa vì kín, chặn sáng, không ám mùi, giữ trà ổn định trong khí hậu ẩm nếu nắp khít. Đây là công dụng phù hợp nhất của đồ thiếc trong bếp.
Với rượu và đồ uống, cốc, bình thiếc không chì dùng để uống trong bữa rồi rửa là cách dùng phổ biến ở nhiều nơi. Nên tránh ngâm đồ uống chua như nước chanh, giấm, rượu trái cây chua trong bình thiếc nhiều ngày; dù thiếc ít phản ứng, axit để lâu vẫn có thể làm mặt kim loại xỉn và đổi vị.
Với đồ thiếc cũ, đồ không rõ thành phần, đồ mua làm lưu niệm không có thông tin về chì, lời khuyên đơn giản là không dùng cho đồ ăn uống, đặc biệt là đồ chua và đồ cho trẻ em. Chì đi vào cơ thể tích luỹ dần và gây hại nhất cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai. Một món đồ đẹp vẫn giữ trọn giá trị khi để trên kệ.
Nếu bạn mua đồ thiếc làm quà biếu kèm ý định cho người nhận dùng thật — như hộp trà, bộ cốc — hãy chọn nơi bán ghi rõ "không chì" và "dùng cho thực phẩm" trên hộp hoặc hoá đơn, và chuyển những giấy tờ đó cho người nhận.
Đồ thiếc sợ gì nhất
Nhiệt. Không đặt đồ thiếc lên bếp, vào lò nướng, lò vi sóng, không để sát ngọn nến, đèn halogen nóng. Cốc thiếc rót nước sôi thì được, nhưng đặt lên bếp đun là món đồ có thể chảy, biến dạng chỉ trong vài phút.
Máy rửa chén. Nước nóng, hoá chất mạnh và va đập trong máy rửa chén làm đồ thiếc xỉn loang, móp méo. Rửa tay bằng nước ấm và xà phòng nhẹ là đủ.
Va đập. Thiếc mềm hơn đồng và bạc, rơi xuống nền gạch rất dễ móp miệng, cong quai. Khi xếp chồng, lót khăn mềm giữa các món.
Chất tẩy mạnh. Nước tẩy có clo, bột chà nhám, búi thép làm xước và đổi màu bề mặt. Kem đánh bóng bạc loại mạnh cũng có thể quá tay với thiếc mờ.
Lạnh rất sâu, kéo dài. Ở nhiệt độ dưới mức đóng băng kéo dài, thiếc rất tinh khiết có thể biến đổi cấu trúc và bở dần, hiện tượng gọi là "bệnh thiếc". Với khí hậu Việt Nam và với hợp kim pewter có antimon, nguy cơ này gần như không đáng lo, nhưng đó là lý do không nên cất đồ thiếc lâu ngày trong tủ đông.
Đồ thiếc ở Việt Nam và trong khu vực
Ở nước ta, thiếc từng là vật liệu của nhiều đồ dùng quen thuộc: đèn dầu, hộp đựng, khay, lớp tráng lòng nồi đồng, mối hàn trên đồ kim loại. Tên phố Hàng Thiếc ở khu phố cổ Hà Nội gợi lại thời những người thợ gò, hàn đồ thiếc và sắt tây tập trung buôn bán ở một con phố. Ngày nay phần lớn hàng ở đó đã chuyển sang đồ inox, tôn, nhưng cái tên vẫn giữ dấu một nghề.
Trong khu vực, đồ thiếc mỹ nghệ gắn chặt với lịch sử khai thác quặng thiếc ở bán đảo Mã Lai, nơi các mỏ thiếc thế kỷ trước góp phần hình thành nhiều đô thị. Nghề làm đồ thiếc ở đó phát triển thành ngành mỹ nghệ có tiếng, nên nhiều người Việt biết đồ thiếc qua những món quà mang về từ các chuyến đi. Đồ thiếc cũng được làm ở nhiều nước châu Âu với truyền thống lâu đời.
Nhắc lại điều này để thấy đồ thiếc không phải hàng xa lạ hay "kim loại rẻ tiền". Nó là một vật liệu có truyền thống riêng, có tiêu chuẩn riêng ở nhiều nước, và cũng như mọi chất liệu khác, chất lượng phụ thuộc vào người làm.
Phân biệt đồ thiếc với các kim loại màu bạc khác
Nhôm. Nhẹ hơn thiếc rất nhiều, cầm là thấy. Nhôm màu trắng bạc, xỉn thành xám nhạt, thường là đồ dập hoặc đúc mỏng.
Sắt tây. Thép mỏng tráng thiếc, dùng làm hộp bánh, lon. Hút nam châm, nhẹ, gõ nghe kêu đanh, chỗ trầy dễ gỉ đỏ.
Hợp kim kẽm mạ. Nặng gần bằng thiếc, nhưng bề mặt thường bóng của lớp mạ, chỗ trầy sâu lộ màu xám khác hẳn lớp ngoài.
Bạc và đồ mạ bạc. Bạc sáng trắng hơn, xỉn thành vàng nâu rồi đen; đồ thiếc xỉn thành xám mềm, không đen. Bạc cứng hơn thiếc khá rõ.
Thép không gỉ. Cứng, sáng lạnh, không móp khi ấn mạnh; đồ thiếc thì móng tay ấn mạnh ở mép mỏng có thể để vết.
Nhựa phủ màu bạc. Nhẹ, sờ ấm tay nhanh, gõ nghe bộp. Lớp màu bạc có thể bong ở cạnh, lộ nền nhựa sẫm. Món đồ "thiếc" mà nhẹ bất thường so với kích thước gần như chắc chắn không phải thiếc đặc, và không nên dùng đựng thức ăn nóng.
Giữ màu và làm sạch đồ thiếc
Đồ thiếc có hai kiểu hoàn thiện chính. Kiểu đánh bóng sáng gần như bạc, và kiểu mờ, hơi xước như satin. Phần lớn người dùng thích để đồ thiếc xỉn dần thành màu xám mềm, vì đó là vẻ đẹp đặc trưng của chất liệu. Nếu bạn thích như vậy, chỉ cần rửa bằng nước ấm với chút xà phòng trung tính, tráng sạch, lau khô ngay bằng khăn cotton mềm.
Muốn lấy lại vẻ sáng cho món đồ đánh bóng, có thể dùng loại kem đánh bóng nhẹ dành cho kim loại mềm, thoa một ít bằng khăn mềm theo một chiều, rồi rửa sạch, lau khô. Với đồ hoàn thiện mờ, đừng đánh bóng — chà theo vòng tròn sẽ tạo mảng bóng loang trên nền mờ. Có thể dùng miếng bọt biển mịn chà nhẹ theo thớ xước có sẵn.
Vết lõm nhỏ trên đồ thiếc có thể sửa được vì kim loại mềm, nhưng nên để người thợ làm đồ thiếc xử lý; tự gõ dễ làm vết lõm thành nếp nhăn. Đồ thiếc gãy quai, nứt mối hàn cũng cần thợ, vì hàn thiếc đòi hỏi nhiệt độ được kiểm soát rất sát để không làm chảy luôn phần thân.
Mua đồ thiếc làm quà hoặc dùng: những điều nên kiểm
Trước khi chọn một món đồ thiếc, nhất là món dùng cho ăn uống, bạn có thể xem và hỏi những điểm sau:
- Đáy hoặc thân có dấu xưởng, chữ "không chì" hay ký hiệu hợp kim không.
- Hộp, phiếu đi kèm có ghi "dùng cho thực phẩm" nếu đó là cốc, bình, hộp trà.
- Nắp hộp trà đậy có khít không, có lớp lót trong không; nắp lỏng thì giữ trà kém trong khí hậu ẩm.
- Cầm thử: đồ thiếc thật nặng tay hơn nhôm và hợp kim kẽm, sờ mát lâu hơn nhựa phủ màu bạc.
- Bề mặt đánh bóng hay mờ; hỏi cách làm sạch phù hợp để dặn người nhận.
- Có phần nào hàn, gắn bằng keo không; phần gắn keo không chịu nước nóng.
Nếu món đồ chỉ để bày, những tiêu chí về chì ít quan trọng hơn; khi đó hãy chọn theo hình dáng, độ hoàn thiện và cảm giác cầm. Chỉ cần nhớ rằng đồ trưng bày thì đừng đem ra đựng thức ăn.
Câu hỏi thường gặp
Đồ thiếc có độc không?
Đồ thiếc hiện đại làm đúng chuẩn chủ yếu là thiếc pha antimon và đồng, không chì, dùng cho đồ ăn uống được nếu người bán xác nhận. Đồ thiếc cũ hoặc không rõ nguồn gốc có thể chứa chì, nên chỉ làm đồ trưng bày, không dùng đựng thức ăn, đồ uống.
Có đặt cốc thiếc lên bếp để hâm nóng được không?
Không. Thiếc và hợp kim pewter nóng chảy ở khoảng hai trăm độ C, thấp hơn nhiều so với nhiệt của bếp đang cháy. Cốc có thể chảy, biến dạng trong vài phút. Rót nước nóng vào cốc thì được, nhưng không đun trực tiếp.
Đồ thiếc có rửa máy rửa chén được không?
Không nên. Nước rất nóng, chất tẩy mạnh và va đập trong máy làm đồ thiếc xỉn loang và móp. Hãy rửa bằng tay với nước ấm, xà phòng nhẹ, rồi lau khô ngay.
Vì sao đồ thiếc để lâu thành màu xám mờ?
Mặt thiếc tạo lớp ô xít rất mỏng khi tiếp xúc không khí, làm màu bạc sáng dịu thành xám mềm. Đây là quá trình bình thường và nhiều người thích vẻ này. Nếu muốn sáng lại, có thể đánh bóng nhẹ bằng kem dành cho kim loại mềm.
Hộp trà bằng thiếc có tốt hơn hộp sắt tây không?
Hộp thiếc đặc nặng, kín, chặn sáng, không gỉ và ít ám mùi, nên giữ trà ổn định. Hộp sắt tây là thép mỏng tráng thiếc, nhẹ và rẻ hơn, có thể gỉ nếu lớp tráng trầy. Cả hai đều dùng được; điều quan trọng là nắp khít và để chỗ khô.
Đồ thiếc bị móp có sửa được không?
Thường sửa được vì thiếc mềm, nhưng nên nhờ thợ làm đồ thiếc. Tự gõ dễ để lại nếp nhăn, còn hàn lại quai hay mối nứt cần kiểm soát nhiệt rất sát để không làm chảy phần thân.