ChatQuy.comChất Quý
Đồ đồng và kim loại mỹ nghệ

Nồi, mâm, cốc đồng đựng thức ăn có an toàn không: lớp tráng thiếc và đồ chua

Đồng tan vào thức ăn chua, mặn khi để lâu. Vì sao nồi đồng phải tráng thiếc hoặc lót thép không gỉ, mâm đồng bày món gì được và khi nào nên thôi dùng.

Kitchen counter in a Hue family home, a tin-lined copper pot and a brass tray with dry rice cakes beside a window, a woman hand wiping the pot, face not shown

Mâm đồng ngày Tết, nồi đồng nấu chè, ấm đồng đun nước, cốc đồng uống bia lạnh — đồ đồng trong bếp gợi cảm giác bền và sang. Nhưng đồng không phải vật liệu trơ như thuỷ tinh hay sứ tốt: khi gặp thức ăn chua, mặn, nhiều nước trong thời gian dài, một phần đồng có thể tan ra và đi vào thức ăn. Đó là lý do đồ bếp bằng đồng làm tử tế ở khắp nơi trên thế giới đều có lớp lót lòng.

Bài này giải thích ở mức chất liệu: đồng phản ứng với thức ăn thế nào, lớp tráng thiếc và lớp lót thép không gỉ làm gì, món nào bày trên mâm đồng thoải mái, món nào nên tránh, và dấu hiệu để biết đã đến lúc thôi dùng hoặc mang đi tráng lại. Bài không đưa lời khuyên y tế; nếu bạn có triệu chứng bất thường sau khi ăn uống, hãy hỏi bác sĩ.

Vì sao đồng tan vào thức ăn

Đồng là kim loại khá bền trong không khí khô, nhưng khi có nước, muối và axit thì mặt đồng bị hoà tan chậm thành các muối đồng. Thức ăn chua như canh chua, dưa muối, nước chanh, giấm, rượu vang, nước trái cây có tính axit; nước mắm, nước muối thì có nhiều muối. Để những thứ này trong nồi hay cốc đồng trần nhiều giờ, lượng đồng tan vào có thể đủ gây khó chịu đường tiêu hoá như buồn nôn, đau bụng.

Lượng đồng nhỏ là vi chất cơ thể cần, có sẵn trong nhiều loại thực phẩm. Vấn đề là liều: đồng tan từ dụng cụ không kiểm soát được, phụ thuộc thức ăn chua đến đâu, để bao lâu, nóng hay lạnh. Vì không đo được, cách an toàn là không cho thức ăn có tính axit tiếp xúc lâu với đồng trần. Quy định an toàn thực phẩm ở một số nước, chẳng hạn bộ quy tắc thực phẩm dùng cho nhà hàng ở Mỹ, cũng hạn chế đồng và hợp kim đồng tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm có tính axit; ở Việt Nam, bạn nên tra quy chuẩn hiện hành về dụng cụ chứa đựng thực phẩm bằng kim loại.

Gỉ xanh trên đồ đồng là muối đồng, dễ tan hơn kim loại đồng. Một chiếc nồi, chiếc mâm lên đốm xanh mà đem dùng ngay là cách đưa đồng vào thức ăn nhanh nhất. Đồ đồng cất lâu, lấy ra dùng lại phải được làm sạch hết gỉ xanh và rửa kỹ trước.

Ba kiểu lòng đồ đồng và cách dùng

Khi chọn đồ đồng để nấu hoặc đựng thức ăn, điều quyết định không phải lớp ngoài sáng bóng mà là lòng bên trong. Bảng dưới so ba kiểu lòng thường gặp.

Kiểu lòngNhận biếtƯu điểmGiới hạn
Đồng trầnLòng cùng màu hồng hoặc vàng như mặt ngoàiDẫn nhiệt tốt nhấtKhông nấu, không đựng thức ăn chua, mặn để lâu
Tráng thiếcLòng màu xám bạc mờ, mềm, có thể có vệt chổiThiếc gần như trơ với thức ăn, chống dính nhẹThiếc chảy ở khoảng 230 độ C, không đun khô, không dùng dụng cụ kim loại cào
Lót thép không gỉLòng sáng như nồi inox, cứngBền, rửa dễ, không cần tráng lạiDẫn nhiệt kém hơn đồng trần một chút ở mặt lòng

Đồ bếp đồng làm thủ công ở nhiều nước vẫn chuộng tráng thiếc vì truyền thống và vì thiếc sửa được: khi lớp thiếc mòn, thợ cạo sạch và tráng lại. Đồ lót thép không gỉ được ép dính với đồng ngay từ nhà máy, không cần tráng lại nhưng cũng không sửa được nếu lớp lót bong.

Lớp tráng thiếc: cách hoạt động và khi nào phải tráng lại

Thiếc là kim loại mềm, màu bạc xám, rất ít phản ứng với thức ăn thông thường. Thợ tráng thiếc làm sạch lòng đồng, nung nóng, rồi xoa thiếc nóng chảy đều khắp bề mặt, tạo một lớp mỏng bám chặt. Lớp này ngăn thức ăn chạm trực tiếp vào đồng. Nghề tráng thiếc từng phổ biến ở các khu phố thợ kim loại; Hàng Thiếc ở Hà Nội là một cái tên còn lại từ thời đó.

Lớp thiếc có hai điểm yếu. Một là nhiệt: thiếc nóng chảy ở khoảng hai trăm ba mươi độ C, thấp hơn nhiều so với nhiệt của một chiếc nồi để quên trên bếp gas đang cháy. Đun khô nồi tráng thiếc là lớp thiếc chảy, vón cục, lộ đồng. Hai là mài mòn: dùng muỗng sắt, chà nồi bằng búi thép, cào bằng xẻng kim loại sẽ làm mòn lớp thiếc theo thời gian.

Dấu hiệu cần tráng lại là khi trong lòng nồi xuất hiện những mảng màu hồng đồng lộ ra, nhất là ở đáy và chỗ hay khuấy. Vài chấm nhỏ bằng hạt gạo thường chưa đáng lo, nhưng khi mảng lộ đồng rộng dần, nên ngưng nấu món chua mặn bằng chiếc nồi đó và tìm thợ tráng lại. Màu thiếc xám sẫm, loang không đều là bình thường, không phải dấu hiệu hỏng.

Mâm, khay, cốc đồng: dùng thế nào cho yên tâm

Mâm và khay để bày. Bày bánh chưng, bánh khô, hoa quả nguyên vỏ, bát đĩa đựng món ăn lên mâm đồng là cách dùng truyền thống và hợp lý. Khi đặt thức ăn trực tiếp lên mặt mâm, chọn món khô, dùng trong bữa rồi dọn, không để qua đêm.

Cốc đồng uống bia, nước lạnh. Cốc đồng làm đồ uống mát nhanh và giữ lạnh tay. Nên chọn cốc có lòng lót thép không gỉ hoặc tráng thiếc nếu định pha đồ uống có chanh, nước trái cây, rượu pha. Với cốc lòng đồng trần, chỉ nên uống nước lọc, bia và rửa ngay sau khi dùng.

Bình, ca đồng đựng nước uống qua đêm. Một số lời quảng cáo cho rằng để nước qua đêm trong bình đồng có lợi cho sức khoẻ. Trang này không đánh giá các lời quảng cáo đó; về chất liệu, điều chắc chắn là nước càng chua, để càng lâu thì đồng tan càng nhiều. Nếu dùng, chỉ đựng nước lọc, không pha chanh, mật ong, giấm, và vệ sinh bình đều đặn.

Đồ đồng thau trong bếp. Đồng thau có thể chứa chì nếu là loại dùng để tiện chi tiết. Muỗng, vá, khuôn bánh bằng đồng thau chỉ nên dùng khi người bán xác nhận là đồng thau không chì dành cho thực phẩm.

Đồ cho trẻ nhỏ. Với bát, thìa, cốc cho trẻ, đơn giản nhất là chọn sứ, thuỷ tinh cường lực hoặc thép không gỉ dùng cho thực phẩm, để đồ đồng làm đồ trang trí.

Ấm đồng đun nước và nồi đồng nấu chè, nấu mứt

Ấm đồng đun nước sôi là trường hợp nhẹ nhàng hơn nấu ăn: nước lọc gần trung tính, thời gian tiếp xúc ngắn, nên lượng đồng tan vào rất ít. Tuy vậy, ấm đồng để nước nguội đọng qua nhiều ngày sẽ lên cặn xanh ở đáy và vòi; nên đổ hết nước sau mỗi lần dùng, mở nắp cho khô. Cặn trắng đục là khoáng chất từ nước, không phải gỉ đồng. Có thể chải bằng bàn chải mềm với nước ấm; nếu dùng giấm loãng để tẩy cặn thì chỉ đun ngắn, đổ bỏ ngay và tráng lại nhiều lần bằng nước sạch, vì giấm cũng là a xít.

Nồi đồng trần từ lâu được dùng nấu mứt, nấu đường ở nhiều nền ẩm thực vì đồng truyền nhiệt đều, đường ít cháy cục bộ. Thợ làm bánh chuyên nghiệp cũng dùng thau đồng trần để đánh lòng trắng trứng. Những cách dùng này có điểm chung: thời gian tiếp xúc ngắn, khuấy liên tục, đổ ra ngay sau khi xong. Nếu bạn nấu mứt từ trái cây chua trong nồi đồng trần, hãy trộn đường trước, nấu xong múc ra hũ thuỷ tinh ngay, không để mứt nguội lại trong nồi.

Với chè, xôi, các món nấu lâu nhiều nước, nồi tráng thiếc hoặc lót thép không gỉ vẫn là lựa chọn yên tâm hơn. Đặc tính truyền nhiệt của đồng vẫn còn nguyên ở phần thân nồi, còn lòng nồi thì không phản ứng với thức ăn.

Lấy đồ đồng cũ ra dùng lại cho bếp: các bước làm sạch an toàn

Mâm, nồi đồng của gia đình cất trong kho nhiều năm thường xỉn đen, có chỗ lên xanh. Trước khi dùng lại cho thức ăn, có thể làm theo trình tự sau:

  1. Xem lòng món đồ: đồng trần, tráng thiếc hay lót thép? Nếu tráng thiếc mà đã lộ đồng nhiều, để riêng ra, đưa thợ tráng lại trước khi dùng nấu.
  2. Rửa bằng nước ấm và nước rửa chén thông thường để loại bụi, dầu mỡ bám.
  3. Với đốm xanh, chà nhẹ bằng miếng bọt biển mềm và chút bột nở pha nước sệt; không dùng búi thép, giấy nhám, nước tẩy có clo.
  4. Nếu dùng chanh hoặc giấm để làm sáng mặt ngoài, chỉ chà nhanh rồi rửa thật kỹ bằng nước sạch; tránh để axit đọng trong lòng đồ đồng trần.
  5. Tráng lại nhiều lần bằng nước sạch, lau khô ngay bằng khăn mềm, để chỗ thoáng cho khô hẳn các mối ghép, quai.
  6. Lần dùng đầu tiên, chọn thức ăn khô hoặc ít chua, quan sát xem lòng đồ có đổi màu bất thường hay không.

Nếu món đồ có giá trị kỷ niệm hoặc lịch sử, cân nhắc giữ nó làm đồ trưng bày thay vì đưa vào dùng hằng ngày. Một chiếc mâm cũ dùng để bày bánh trái vẫn giữ trọn ý nghĩa mà không phải chịu thêm muối, axit và nhiệt của bếp.

Khi nào nên thôi dùng đồ đồng cho thức ăn

Có vài tình huống mà việc tiếp tục dùng đồ đồng cho thức ăn không còn hợp lý. Thứ nhất, lòng tráng thiếc đã mòn rộng, lộ đồng nhiều mà không tìm được thợ tráng lại. Thứ hai, món đồ có mối hàn bằng thiếc chì cũ ở chỗ tiếp xúc thức ăn — thường gặp ở đồ thủ công lâu năm — vì chì là kim loại độc. Thứ ba, món đồ nứt, rỗ, có kẽ hở nơi thức ăn và nước đọng lại mà không rửa sạch được.

Ngoài ra, những món không rõ nguồn gốc, không rõ là đồng thau hay hợp kim gì, có lớp mạ màu đồng bên trong, hoặc được bán như đồ trang trí thì không nên dùng đựng thức ăn. Lớp mạ, lớp sơn, lớp hun màu đều không làm ra để tiếp xúc với thực phẩm.

Thôi dùng cho bếp không có nghĩa là bỏ đi. Đồ đồng đẹp có thể làm chậu cây (có lòng lót), khay đựng đồ khô, đồ bày trên kệ. Chất liệu bền như vậy, dùng đúng chỗ thì còn theo gia đình rất lâu.

Câu hỏi thường gặp

Nấu canh chua bằng nồi đồng có được không?

Chỉ nên nấu bằng nồi đồng có lòng tráng thiếc còn tốt hoặc lót thép không gỉ, và không để canh qua đêm trong nồi. Nồi đồng trần không phù hợp cho món chua, vì axit làm đồng tan vào thức ăn, nhất là khi nóng và để lâu.

Làm sao biết nồi đồng có tráng thiếc hay không?

Lòng nồi tráng thiếc có màu xám bạc mờ, khác hẳn màu hồng hoặc vàng của mặt ngoài, sờ thấy mềm hơn thép. Lòng lót thép không gỉ sáng và cứng như nồi inox. Nếu lòng cùng màu với mặt ngoài, đó là đồng trần.

Cốc đồng uống bia có an toàn không?

Uống bia, nước lọc trong cốc đồng rồi rửa ngay thường không đáng lo. Với đồ uống có chanh, nước trái cây hay rượu pha, nên dùng cốc có lòng lót thép không gỉ hoặc tráng thiếc, vì các đồ uống chua làm đồng tan nhanh hơn.

Mâm đồng lên gỉ xanh có dùng được không?

Không nên đặt thức ăn lên mâm đang có gỉ xanh. Gỉ xanh là muối đồng dễ tan. Làm sạch hết đốm xanh, rửa kỹ, lau khô rồi mới dùng; tốt nhất đặt bát đĩa lên mâm thay vì để thức ăn chạm trực tiếp mặt đồng.

Vì sao không được đun khô nồi đồng tráng thiếc?

Thiếc nóng chảy ở khoảng hai trăm ba mươi độ C, trong khi nồi rỗng trên bếp đang cháy có thể nóng hơn nhiều. Lớp thiếc sẽ chảy, vón cục và lộ đồng, khiến nồi phải mang đi tráng lại trước khi dùng tiếp cho thức ăn.

Có nên để nước qua đêm trong bình đồng để uống?

Trang này không đánh giá các lời quảng cáo về sức khoẻ. Về chất liệu, đồng tan vào nước nhiều hơn khi nước chua và để lâu. Nếu vẫn dùng, chỉ đựng nước lọc, không pha thêm chanh, giấm, và vệ sinh bình đều. Người có vấn đề sức khoẻ nên hỏi bác sĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138