Đồng thanh là hợp kim của đồng với thiếc, đôi khi có thêm chì, kẽm hoặc các nguyên tố khác. Đây là hợp kim con người dùng sớm nhất trong lịch sử luyện kim — "thời đại đồ đồng" mà sách lịch sử nhắc đến thực chất là thời đại của đồng thanh. Trống, thạp, rìu thời Đông Sơn, chuông chùa, khánh, tượng lớn ngoài trời ở nhiều nước đều làm từ nhóm hợp kim này.
Ngày nay, khi nghe chữ "đồng" người ta hay nghĩ ngay đến đồng thau màu vàng chanh. Đồng thanh ít phổ biến hơn trong hàng mỹ nghệ đại trà vì thiếc đắt hơn kẽm, nhưng ở những món cần tiếng vang, cần chịu thời tiết hàng trăm năm, nó vẫn là lựa chọn của thợ. Bài này giải thích thiếc làm gì trong đồng, vì sao chuông cần đồng thanh, và cách nhận diện ở mức người mua.
Thiếc làm gì trong đồng
Đồng nguyên chất mềm, dẻo, khó đúc vì khi nóng chảy nó đặc và dễ ngậm khí, đổ khuôn hay bị rỗ. Thêm thiếc vào, nhiệt độ nóng chảy hạ xuống, nước kim loại chảy loãng hơn, điền khuôn tốt hơn, và hợp kim sau khi nguội cứng hơn đồng nhiều. Người xưa chắc chắn không biết những con số này, nhưng qua nhiều thế hệ thử và sai, họ nhận ra pha thiếc thì đồ đúc sắc nét và bền hơn.
Lượng thiếc thay đổi theo công dụng. Đồ dùng, đồ trang trí thường ở khoảng một phần mười thiếc. Khi thiếc tăng lên gần một phần năm hay hơn, hợp kim rất cứng, giòn, nhưng khi gõ thì ngân dài — đó là vùng mà thợ đúc chuông nhắm đến. Thiếc quá nhiều thì đồ đúc dễ vỡ như thuỷ tinh khi bị va mạnh, nên chuông lớn phải treo, đánh bằng chày gỗ chứ không gõ bằng búa sắt.
Chì là thành phần hay gặp trong đồ đồng cổ ở Việt Nam và khu vực. Chì làm nước đồng chảy loãng thêm, giúp đúc những vật mỏng, nhiều hoa văn như mặt trống. Các nghiên cứu phân tích hiện vật cho thấy tỷ lệ đồng, thiếc, chì trong đồ Đông Sơn thay đổi khá nhiều giữa các món; vì vậy không có một "công thức đồng Đông Sơn" duy nhất như đôi khi được quảng cáo.
Các nhóm đồng thanh hay gặp
Chữ đồng thanh ngày nay bao gồm cả hợp kim truyền thống lẫn hợp kim kỹ thuật hiện đại. Bảng dưới phân nhóm ở mức người mua cần biết; tỷ lệ chỉ là khoảng tham khảo.
| Nhóm | Thành phần chính | Đặc điểm | Thường dùng cho |
|---|---|---|---|
| Đồng thanh thiếc thông thường | Đồng, khoảng 8–12% thiếc | Cứng, bền, đúc tốt, màu vàng nâu | Tượng, đồ trang trí, bạc lót trục |
| Đồng chuông | Đồng, khoảng 20–25% thiếc | Rất cứng, giòn, ngân dài | Chuông, khánh, cồng chiêng một số nơi |
| Đồng thanh có chì | Đồng, thiếc, chì | Chảy loãng, đúc vật mỏng, dễ gia công | Đồ đồng cổ, đồ đúc nhiều hoa văn |
| Đồng thanh phốt pho | Đồng, thiếc, chút phốt pho | Đàn hồi, chịu mài mòn | Lò xo, dây đàn, chi tiết máy |
| Đồng thanh nhôm | Đồng, nhôm (không có thiếc) | Rất bền, chống ăn mòn nước biển, màu vàng óng | Chân vịt tàu, chi tiết ngoài trời |
Đồng thanh nhôm và đồng thanh silic trong bảng không có thiếc nhưng vẫn được gọi là "đồng thanh" theo thói quen của ngành vật liệu, vì tính chất gần với đồng thanh thiếc hơn là đồng thau. Khi người bán dùng chữ "bronze" hay "đồng thanh", bạn có thể hỏi thêm là loại nào.
Vì sao chuông cần đồng thanh
Tiếng chuông ngân lâu khi kim loại ít tiêu hao năng lượng dao động thành nhiệt. Đồng thanh nhiều thiếc có cấu trúc cứng, đàn hồi, dao động một lần là kéo dài; đồng đỏ mềm hơn nên tiếng tắt nhanh và đục. Hình dáng thành chuông, độ dày từ miệng lên vai, chất lượng mẻ đúc cũng quyết định tiếng không kém thành phần.
Đúc chuông lớn là việc khó vì phải rót một lượng đồng lớn liền một mạch vào khuôn đất, và khối đồng nguội không đều có thể nứt. Các làng đúc truyền thống dựng khuôn bằng đất sét trộn trấu, gồm khuôn trong và khuôn ngoài, sấy kỹ rồi chôn xuống hố cát cho vững trước khi rót. Chuông nứt trong lúc nguội thường phải đúc lại, vì hàn vá lên chuông sẽ làm đổi tiếng.
Đây cũng là lý do một số chuông nhỏ trang trí trên thị trường làm bằng đồng thau hoặc hợp kim kẽm thì tiếng ngắn và bẹt. Không có gì sai nếu món đó dùng để bày; nhưng nếu bạn tìm một chiếc chuông để nghe tiếng, nên gõ thử bằng dùi gỗ hoặc dùi bọc vải, lắng nghe độ ngân, chứ không chỉ nhìn màu.
Nhận diện đồng thanh ở mức người mua
Màu. Đồng thanh mới có màu vàng nâu trầm, ngả về màu mật ong sẫm, ít khi sáng chói như đồng thau nhiều kẽm. Đồng thanh nhôm là ngoại lệ, có màu vàng óng khá giống vàng.
Tiếng gõ. Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc thanh gỗ, đồng thanh đúc đặc cho tiếng trong và ngân hơn đồng thau cùng cỡ. Phép này chỉ có ý nghĩa khi so hai món cùng hình dáng, vì hình dáng ảnh hưởng tiếng nhiều hơn chất liệu.
Cách lão hoá. Để ngoài trời lâu năm, đồng thanh chuyển nâu sẫm rồi phủ lớp xanh lục mịn khá đều. Đồng thau cùng điều kiện hay loang và có thể lốm đốm hồng do mất kẽm.
Kiểu đồ. Đồng thanh hầu như luôn là đồ đúc. Ít khi gặp đồ gò bằng đồng thanh nhiều thiếc vì hợp kim cứng, giòn, gò dễ nứt.
Giấy tờ. Phép quan sát chỉ cho gợi ý. Muốn biết chắc thành phần, chỉ có phân tích bằng thiết bị ở cơ sở kiểm định. Với món đặt đúc giá trị lớn, nên thoả thuận trong hợp đồng tỷ lệ hợp kim và cách kiểm.
Lớp gỉ trên đồng thanh: lớp nên giữ và lớp cần để ý
Theo thời gian, bề mặt đồng thanh tạo ra lớp ô xít và muối đồng màu nâu, đen, xanh lục. Lớp này bám chặt, mịn, khá ổn định, có tác dụng che chắn kim loại bên dưới; người làm bảo tàng và người chơi đồ cổ gọi chung là patina và thường giữ nguyên. Với tượng đồng thanh hiện đại, nghệ nhân còn chủ động tạo màu nâu, xanh, đen bằng nhiệt và hoá chất ngay từ xưởng.
Lớp cần để ý là những đốm xanh nhạt dạng bột, tơi, xuất hiện rồi lan ra trong môi trường ẩm. Hiện tượng này liên quan đến muối clo đã ngấm vào kim loại, gặp ẩm thì tiếp tục ăn sâu, giới bảo quản gọi là "bệnh đồng". Nó hay gặp ở đồ đồng cổ từng nằm dưới đất mặn hoặc gần biển. Đồ đồng thanh mới làm hiếm khi bị, trừ khi cất lâu trong chỗ ẩm, có hơi muối.
Với đồ cũ có giá trị lịch sử, khi thấy dấu hiệu bột xanh lan nhanh, cách an toàn nhất là để khô, cách ly khỏi các món khác và hỏi người làm bảo quản chuyên nghiệp, không tự chà, tự ngâm hoá chất. Đồ cổ là di sản có quy định riêng về quản lý; trang này không bàn định giá hay mua bán cổ vật.
Đồng thanh trong đồ dùng và đồ mỹ nghệ hôm nay
Trong đồ dùng hằng ngày, đồng thanh xuất hiện ở những chỗ ít người để ý: bạc lót trục quạt, bánh răng nhỏ, dây đàn guitar loại "phosphor bronze", chi tiết van nước loại tốt. Ở đó người ta cần sự bền, chịu mài mòn và đàn hồi hơn là màu đẹp.
Trong mỹ nghệ, đồng thanh hay dùng cho tượng lớn đặt ngoài trời, chuông, khánh, cồng chiêng và một phần đồ đúc theo đơn đặt hàng. Nhiều xưởng đúc tượng mỹ thuật ở nước ngoài dùng đồng thanh silic vì nó chảy tốt và hàn sửa dễ. Ở Việt Nam, các làng đúc có công thức riêng truyền trong nghề, và chữ "đồng thanh" ở mỗi nơi có thể chỉ những tỷ lệ khác nhau.
Với người mua, điều đáng nhớ là đồng thanh không phải lúc nào cũng "tốt hơn" đồng thau — mỗi thứ hợp một việc. Đồng thanh hợp đồ cần tiếng ngân và đồ ngoài trời nhiều năm; đồng thau hợp đồ trang trí trong nhà, đồ cần đánh bóng sáng vàng, đồ có chi tiết tiện. Chọn đúng chất liệu cho đúng mục đích quan trọng hơn chạy theo tên gọi.
Giữ đồ đồng thanh trong nhà
Đồ đồng thanh bền, nhưng vẫn cần vài thói quen đơn giản để giữ màu và tránh những hư hại không đáng có, nhất là trong khí hậu nồm ẩm và gần biển:
- Đặt ở chỗ khô, thoáng, tránh sát bếp đun và chỗ có hơi nước như cạnh bể cá, phòng tắm. Hơi dầu mỡ bám lên mặt đồng rồi giữ bụi ẩm, làm xỉn loang.
- Lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn cotton khô. Với hoa văn sâu, dùng cọ vẽ cán dài để quét bụi ra khỏi kẽ thay vì chà mạnh.
- Không đánh bóng đồ đồng thanh đã lên màu nâu hay xanh đều nếu bạn muốn giữ vẻ cũ; lớp đó mất đi là không lấy lại nhanh được.
- Nếu cần rửa, dùng nước ấm pha chút xà phòng trung tính, lau nhẹ, tráng nước sạch rồi thấm khô ngay, để thêm vài giờ ở chỗ thoáng cho khô hẳn các kẽ.
- Tránh chanh, giấm, me, nước tẩy rửa có clo và bột chà nhám. Những thứ này ăn vào bề mặt, để lại vệt loang và có thể làm vấn đề muối clo nặng thêm.
- Chuông, khánh treo nên kiểm tra dây treo và móc định kỳ; đồng thanh nặng và giòn, rơi xuống nền gạch rất dễ nứt mẻ.
- Muốn giữ mặt đồng lâu xỉn, có thể phủ một lớp sáp vi tinh thể mỏng bằng khăn mềm, đánh nhẹ cho đều; sáp tẩy lại được khi cần.
Với đồ cổ hoặc đồ có giá trị lịch sử, những bước trên chỉ áp dụng cho việc lau bụi. Mọi việc làm sạch sâu hơn nên để người làm bảo quản có kinh nghiệm đánh giá trước, vì một lần xử lý sai có thể xoá mất dấu vết thời gian mà món đồ mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Đồng thanh và đồng thau khác nhau thế nào?
Đồng thanh là đồng pha thiếc, có màu vàng nâu trầm, cứng, ngân, hầu như luôn là đồ đúc. Đồng thau là đồng pha kẽm, màu vàng sáng hơn, dễ tiện, dễ dập, dễ gò. Hai loại đều không hút nam châm và đều xỉn màu theo thời gian, nhưng lão hoá theo kiểu khác nhau.
Trống đồng Đông Sơn làm bằng đồng thanh phải không?
Đúng ở mức khái quát: đồ đồng Đông Sơn là hợp kim đồng với thiếc, thường có thêm chì. Tỷ lệ cụ thể thay đổi giữa các hiện vật theo kết quả phân tích của giới khảo cổ, nên không có một công thức duy nhất cho mọi chiếc trống.
Vì sao chuông đồng lớn phải đánh bằng chày gỗ?
Đồng chuông nhiều thiếc rất cứng nhưng giòn. Đánh bằng vật kim loại cứng có thể làm mẻ hoặc nứt thành chuông, đồng thời tiếng bị chát. Chày gỗ làm tiếng tròn, ấm và giữ an toàn cho chuông.
Đồng thanh có bị lên gỉ xanh không?
Có. Đồng thanh để lâu, nhất là ngoài trời, sẽ lên lớp xanh lục mịn khá đều; lớp này thường bền và nên giữ. Điều cần để ý là đốm xanh nhạt dạng bột lan nhanh trong chỗ ẩm, vì đó có thể là dấu hiệu muối clo tiếp tục ăn vào kim loại.
Đồng thanh phốt pho là gì?
Đó là đồng thanh thiếc có thêm một lượng nhỏ phốt pho. Phốt pho giúp khử ô xy khi nấu và làm hợp kim đàn hồi, chịu mài mòn tốt. Loại này hay dùng làm lò xo, dây đàn và chi tiết máy, ít gặp trong đồ trang trí.
Ở nhà có cách nào chắc chắn biết món đồ là đồng thanh?
Không có. Màu, tiếng gõ và cách lão hoá chỉ cho gợi ý. Muốn biết thành phần chính xác cần phân tích bằng thiết bị ở cơ sở kiểm định. Khi đặt đúc món giá trị lớn, nên ghi rõ tỷ lệ hợp kim và cách kiểm trong hợp đồng.