Tơ sen là sợi thực vật lấy từ cuống sen: khi bẻ gãy một đoạn cuống còn tươi và kéo hai đầu ra, những sợi trắng cực mảnh hiện ra giữa hai mấu gãy; người thợ gom các sợi này, vê trên mặt gỗ ướt thành chỉ, rồi dệt thành vải. Dù gọi là "tơ", đây không phải tơ của con tằm mà là sợi gốc thực vật, gần với xenlulo hơn là protein.
Vải tơ sen hiếm vì mọi công đoạn đều làm tay, nguyên liệu phải xử lý khi cuống còn tươi, và một tấm khăn cần lượng cuống rất lớn. Bài này giải thích tơ sen nằm ở đâu trong cây, quy trình rút sợi và dệt, cảm giác của vải, khác tơ tằm ra sao, và những điều nên hỏi khi gặp sản phẩm gắn chữ tơ sen.
Sợi tơ sen nằm ở đâu trong cây
Cuống lá và cuống hoa sen có nhiều ống dẫn chạy dọc, thứ tạo nên những lỗ nhỏ bạn thấy khi cắt ngang một cọng sen. Thành của một số mạch dẫn trong cuống được gia cố bằng những dải xoắn ốc rất mảnh, giống như lò xo nằm trong ống. Khi cuống bị bẻ gãy và kéo ra, những dải xoắn này duỗi ra thành sợi trắng, mảnh như tơ nhện, nối giữa hai đầu gãy.
Bạn có thể tự quan sát điều này một cách an toàn: lấy một cọng sen còn tươi, bẻ gãy nhẹ rồi kéo hai đầu cách nhau vài phân, sẽ thấy những sợi trắng óng mảnh kéo theo. Người dân vùng sen nhiều nơi biết hiện tượng này từ lâu, và trẻ con hay chơi kéo "tơ" từ cọng sen. Biến hiện tượng ấy thành sợi đủ dài, đủ bền để dệt mới là công việc cần tay nghề.
Vì bản chất là sợi thực vật, tơ sen phản ứng như các sợi xenlulo khác: cháy nhanh với mùi giấy cháy, tro xám mềm. Đây cũng là một cách phân biệt nó với tơ tằm, vốn cháy chậm, mùi như tóc cháy, tro đen mủn.
Từ cuống sen đến tấm khăn: quy trình làm tay
Theo mô tả của các nhóm thợ làm tơ sen ở Myanmar, Campuchia và một số người làm nghề ở Việt Nam, quy trình cơ bản gồm các bước:
- Cắt cuống. Chọn cuống sen trưởng thành vào mùa sen, cắt dài, bó lại. Cuống phải còn tươi; theo người làm nghề, nếu để khô quá một thời gian ngắn, sợi bên trong giòn và đứt, không rút được.
- Rút sợi. Người thợ dùng dao cứa nhẹ quanh cuống ở vài vị trí, bẻ gãy, rồi kéo ra một đoạn để lộ chùm sợi mảnh. Mỗi lần kéo cho một đoạn sợi dài vài phân.
- Vê sợi. Chùm sợi được đặt lên mặt gỗ hoặc mặt đá có thấm nước, dùng lòng bàn tay vê lăn để các sợi mảnh xoắn lại với nhau thành một sợi chỉ. Đoạn này nối với đoạn tiếp theo bằng cách vê chồng, cứ thế kéo dài dần.
- Se và quấn. Sợi chỉ thô được se thêm cho chắc, quấn thành cuộn. Sợi tơ sen thô, không đều, có những đoạn dày mỏng.
- Dệt. Sợi được dệt trên khung tay, thường dệt trơn. Có nơi dệt tơ sen thuần, có nơi dệt pha với tơ tằm hoặc bông để vải mềm và bền hơn.
- Hoàn tất. Vải được giặt, có thể nhuộm màu tự nhiên; nhiều tấm để màu mộc ngà, be.
Toàn bộ quy trình phụ thuộc mùa sen và sức lao động. Các nhóm thợ thường mô tả rằng một chiếc khăn quàng nhỏ cần tới hàng nghìn cuống sen và nhiều ngày công, dù con số cụ thể khác nhau theo kích thước khăn, độ dày sợi và tay nghề.
Myanmar, Campuchia và những người làm tơ sen ở Việt Nam
Nơi được biết đến nhiều nhất với nghề dệt tơ sen là vùng hồ Inle ở Myanmar, nơi người dân sống trên mặt nước và có truyền thống dệt vải từ cuống sen, theo các ghi chép phổ biến có từ đầu thế kỷ hai mươi. Ngày nay phần lớn vải tơ sen ở đó được làm thành khăn và vải quý bán cho khách trong và ngoài nước. Campuchia cũng có những xưởng nhỏ phát triển nghề này trong những năm gần đây.
Ở Việt Nam, sen trồng nhiều ở Đồng Tháp, quanh Hà Nội, ở Huế và nhiều tỉnh khác, nên nguồn cuống không thiếu. Từ khoảng cuối thập niên 2010, một số người làm nghề thủ công trong nước đã thử nghiệm rút và dệt tơ sen, làm ra khăn và vải số lượng nhỏ. Đây chưa phải một ngành có quy mô, mà là những xưởng riêng lẻ với sản lượng rất hạn chế.
Vì thế khi gặp vải tơ sen ở Việt Nam, bạn nên coi đó là sản phẩm thủ công hiếm, gắn với một người làm hoặc một nhóm thợ cụ thể. Hỏi về người làm, nơi làm, tỉ lệ tơ sen trong vải là cách tôn trọng công sức đó và cũng là cách bảo vệ chính mình khỏi những sản phẩm chỉ mượn tên.
Tơ sen khác tơ tằm và lanh thế nào
Ba loại sợi này đều tự nhiên, đều có thể cho vải mặt mộc, nhưng khác nhau từ gốc. So sánh dưới đây giúp bạn hình dung khi cầm tấm vải.
| Đặc điểm | Tơ sen | Tơ tằm | Lanh |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Dải xoắn trong mạch dẫn của cuống sen | Sợi protein con tằm nhả | Xơ ở thân cây lanh |
| Bản chất | Gốc thực vật, gần xenlulo | Protein | Xenlulo |
| Cảm giác vải | Mộc, hơi ráp nhẹ, khô, nhẹ | Mịn, mát, có ánh | Khô, mát, cứng hơn |
| Ánh | Mờ, có chút óng nhẹ | Ánh sâu, đổi sắc | Mờ, ánh khô |
| Nhăn | Có, nếp mềm vừa | Có, nếp mềm | Nhiều, nếp sắc |
| Cách cháy | Như giấy, tro xám mềm | Chậm, mùi tóc cháy, tro đen mủn | Như giấy, tro xám mềm |
| Độ phổ biến | Rất hiếm | Phổ biến | Phổ biến |
Do tơ sen và lanh cháy giống nhau, phép thử đốt không phân biệt được hai loại này; nó chỉ cho biết sợi gốc thực vật hay protein. Muốn biết vải có thật là tơ sen hay không, bạn phải dựa vào nguồn gốc, người làm và lời cam kết trên hoá đơn, không thể dựa vào một phép thử ở nhà.
Những lời quảng cáo về tơ sen cần đọc tỉnh táo
"Tơ sen nguyên chất" nhưng giá ngang khăn lụa thường. Với lượng công và nguyên liệu như trên, vải tơ sen thuần khó có giá thấp. Sản phẩm rẻ bất thường có thể là vải pha tỉ lệ nhỏ tơ sen, hoặc vải khác mang tên sen.
Tên "vải sen", "lụa sen" trên hàng may sẵn. Một số loại vải công nghiệp dùng chữ sen như tên thương mại, hoặc là sợi tái sinh có bổ sung thành phần từ sen. Đây không phải tơ sen rút tay. Hãy hỏi thành phần cụ thể.
Công dụng chữa bệnh, kháng khuẩn, làm đẹp da. Hiện chưa có cơ sở vững chắc để khẳng định vải tơ sen có tác dụng chữa bệnh. Giá trị của tơ sen nằm ở chất liệu hiếm và công làm tay, không ở công dụng y học. Nên dè chừng nơi bán nhấn mạnh công dụng hơn là nguồn gốc.
Ý nghĩa gắn với hoa sen. Hoa sen có vị trí đặc biệt trong văn hoá Việt, nên tơ sen dễ được kể bằng những câu chuyện đẹp. Câu chuyện có thể có thật, nhưng không thay được thông tin về người làm, nơi làm và thành phần vải.
Vì sao tơ sen khó thành một ngành lớn
Khó khăn đầu tiên là mùa vụ. Cuống sen đủ dài, đủ già để rút sợi chỉ có trong mùa sen, kéo dài vài tháng mỗi năm tuỳ vùng. Ngoài mùa đó, xưởng gần như không có nguyên liệu. Ở miền Bắc, mùa sen rơi vào mùa hè; ở Đồng Tháp và các vùng phía Nam, sen trồng được nhiều vụ hơn nhưng vẫn có lúc thiếu cuống phù hợp.
Khó khăn thứ hai là cuống phải dùng khi còn tươi. Điều này buộc xưởng làm sợi phải nằm gần đầm sen, người thợ phải có mặt đúng lúc thu cuống, và không thể tích trữ nguyên liệu như với kén tằm sấy khô hay xơ bông. Vận chuyển cuống đi xa trong khí hậu nóng gần như làm mất sợi.
Khó khăn thứ ba là năng suất. Mỗi lần bẻ cuống chỉ cho một đoạn sợi ngắn, việc vê nối hoàn toàn bằng tay, và hiện chưa có máy móc phổ biến nào làm thay được khâu này mà giữ được chất lượng sợi. So với một kén tằm cho sợi dài hàng trăm mét có thể ươm bằng máy, tơ sen thua xa về tốc độ.
Ngoài ra, cắt nhiều cuống trong một đầm sen cũng ảnh hưởng tới việc thu hoạch hoa, gương và ngó của người trồng, nên việc lấy cuống cần thoả thuận với chủ đầm. Tất cả những điều này giải thích vì sao tơ sen vẫn là sản phẩm thủ công hiếm, và vì sao bạn nên nghi ngờ khi thấy nó được bán đại trà với giá rẻ.
Dùng và giữ khăn tơ sen
Khăn tơ sen thường dày vừa, mặt mộc, ít bóng, quàng cổ cho cảm giác khô thoáng. Vì sợi gốc thực vật và được vê tay, vải có thể hơi ráp lúc đầu, mềm dần sau thời gian dùng và vài lần giặt nhẹ. Nếu vải pha tơ tằm, cảm giác sẽ mềm hơn ngay từ đầu.
Giặt khăn tơ sen bằng tay với nước mát và chất tẩy rửa dịu, nhúng nhẹ, không chà, không vắt xoắn; ép nước bằng khăn bông rồi phơi phẳng trong bóng râm. Sợi tơ sen vê tay có những điểm nối, vò mạnh dễ làm tuột sợi. Khi là, dùng nhiệt vừa phải, có lót vải mỏng; với vải pha tơ tằm thì để nhiệt thấp theo phần tơ tằm.
Khi cất, gấp lỏng trong túi vải thoáng, có giấy mềm lót giữa các nếp, để nơi khô ráo. Sợi thực vật trong khí hậu nồm ẩm dễ bị mốc nếu cất khi chưa khô hẳn; mùa nồm nên lấy ra phơi gió vào ngày khô. Với món quà hiếm như khăn tơ sen, giữ lại giấy tờ hoặc thông tin về người làm cũng là một phần của việc giữ gìn.
Câu hỏi thường gặp
Tơ sen có phải là tơ tằm không?
Không. Tơ sen là sợi thực vật lấy từ cuống sen, còn tơ tằm là sợi protein do con tằm nhả. Gọi là tơ vì sợi mảnh và óng như tơ. Hai loại khác nhau về bản chất, cách cháy, cảm giác vải và cách chăm sóc, dù đôi khi được dệt pha với nhau.
Vì sao vải tơ sen đắt?
Vì toàn bộ quy trình làm bằng tay, từ cắt cuống, rút sợi, vê sợi đến dệt, và cuống phải xử lý khi còn tươi trong mùa sen. Một tấm khăn nhỏ cần lượng cuống rất lớn và nhiều ngày công. Sản lượng thấp, người làm ít, nên giá cao là điều dễ hiểu.
Có thể tự rút tơ sen ở nhà không?
Bạn có thể bẻ một cọng sen tươi và kéo ra để quan sát những sợi mảnh, đó là một trải nghiệm thú vị với trẻ em khi có người lớn bên cạnh. Còn để vê thành chỉ đủ dài, đủ bền và dệt thành vải thì cần kỹ thuật và rất nhiều thời gian. Nếu muốn tìm hiểu sâu, nên học từ người làm nghề.
Khăn tơ sen có nhuộm màu được không?
Có, nhiều nơi nhuộm tơ sen bằng màu tự nhiên từ vỏ cây, lá, củ, cho các sắc trầm như nâu, vàng đất, xanh rêu. Sợi thực vật nhận màu khác tơ tằm nên màu thường dịu và không quá tươi. Nhiều người lại thích để màu ngà mộc nguyên bản của sợi.
Làm sao biết khăn mình mua có thật là tơ sen?
Tại nhà rất khó khẳng định, vì phép thử đốt chỉ cho biết sợi gốc thực vật hay protein, không phân biệt được tơ sen với lanh hay bông. Cách đáng tin hơn là mua từ người làm hoặc nơi bán có thông tin rõ về xưởng, tỉ lệ sợi, và đề nghị ghi thành phần trên hoá đơn.
Vải tơ sen có bền không?
Vải tơ sen dệt tốt khá chắc khi khô, nhưng sợi vê tay có nhiều điểm nối nên kỵ vò mạnh, vắt xoắn và ma sát nhiều. Dùng làm khăn, đồ mặc dịp đặc biệt và giặt nhẹ tay thì có thể giữ lâu. Vải pha tơ tằm hoặc bông thường mềm hơn và dễ chăm hơn vải tơ sen thuần.