ChatQuy.comChất Quý
Tơ tằm, lụa và vải quý

Vải sợi dứa là gì: sợi tách từ lá dứa, vải piña dệt tay và các sản phẩm pha

Vải sợi dứa dệt từ xơ tách ở lá dứa: mỏng, trong, cứng nhẹ, màu ngà. Cách lấy sợi, vải piña dệt tay, vải dứa pha bông và điều cần hỏi khi mua.

Workers seen from behind scraping long green pineapple leaves on a wooden bench in a field shed in Ninh Binh, pale fibres drying on bamboo racks behind them, midday shade

Vải sợi dứa là vải dệt từ xơ lấy trong lá cây dứa: lá được cạo bỏ lớp thịt xanh để lộ những bó xơ dài, xơ được làm sạch, phơi khô, nối lại thành sợi rồi dệt. Loại vải dứa thủ công nổi tiếng nhất là piña của Philippines, mỏng, trong, hơi cứng, màu ngà, thường dùng may lễ phục. Ngày nay còn có vải công nghiệp pha sợi dứa với bông hoặc sợi khác.

Ở Việt Nam, dứa trồng nhiều và lá dứa sau thu hoạch là phụ phẩm lớn, nên sợi dứa được nhắc đến ngày càng nhiều như một chất liệu tự nhiên. Bài này giải thích sợi dứa nằm ở đâu trong lá, cách lấy sợi, vải piña khác vải dứa pha thế nào, cảm giác khi mặc, và những điều cần hỏi để không nhầm sản phẩm.

Sợi dứa nằm ở đâu trong lá và lấy ra thế nào

Lá dứa dài, cứng, có lớp vỏ sáp bên ngoài và phần thịt lá chứa nhiều nước. Chạy dọc trong lá là những bó xơ giúp lá đứng thẳng và chịu gió. Mỗi bó gồm nhiều tế bào xơ dài, thành dày, bản chất chủ yếu là xenlulo cùng lignin và các chất khác. Khi bỏ được phần thịt lá, các bó xơ này lộ ra như những sợi trắng ngà, dài gần bằng chiều dài lá.

Cách truyền thống ở Philippines là dùng mảnh sành, vỏ dừa hoặc lưỡi dao cùn cạo từng lá trên mặt gỗ, tách lớp ngoài và thịt lá ra khỏi xơ. Xơ được phân loại: phần mảnh, mềm, óng dùng dệt vải mỏng; phần thô hơn dùng dệt vải dày hoặc làm dây. Sau đó xơ được rửa, phơi khô trong bóng râm, chải cho tơi, rồi nối từng sợi bằng tay thành sợi dài để dệt.

Cách công nghiệp dùng máy tách xơ, thường cho năng suất cao hơn nhiều nhưng xơ thô hơn, hợp với việc kéo sợi pha hoặc làm vật liệu không dệt. Một số quy trình dùng thêm cách ngâm cho phần thịt lá phân huỷ rồi mới tách xơ. Mỗi cách cho xơ có độ mảnh và độ sạch khác nhau, quyết định loại sản phẩm làm ra.

Một điểm ít người để ý là xơ dứa không mềm và đàn hồi như bông hay tơ tằm. Xơ cứng, giòn hơn khi gập, chịu kéo tốt nhưng chịu gập kém. Vì thế vải dứa thuần giữ nếp gấp lâu và có thể gãy sợi ở nếp nếu gấp đè nhiều năm, giống như các loại vải sợi lá khác.

Vải piña: vải dứa dệt tay của Philippines

Nguồn gốc. Piña gắn với vùng Aklan ở miền trung Philippines, nơi nghề tách xơ và dệt vải dứa được truyền qua nhiều thế hệ. Một số giống dứa có lá dài, xơ mảnh được ưa dùng cho nghề này, khác với giống trồng lấy quả thương mại.

Đặc điểm vải. Vải piña mỏng, trong, hơi cứng, có ánh nhẹ, màu ngà tự nhiên. Vải đứng dáng chứ không rủ mềm như lụa, cảm giác giống organza mộc. Mặt vải có những chỗ dày mỏng do sợi nối tay.

Pha với tơ tằm. Để vải mềm hơn và dệt dễ hơn, nhiều nơi dệt piña pha tơ tằm, thường gọi là piña seda, tức dứa và tơ. Vải pha giữ độ trong của dứa nhưng rủ và ánh hơn.

Trong y phục. Piña được dùng may áo lễ phục nam truyền thống của Philippines là barong Tagalog và các trang phục nữ dịp lễ, thường có thêu tay tinh xảo trên nền vải trong. Đây là loại vải dành cho dịp trang trọng hơn là mặc hằng ngày.

Vì sao quý. Mỗi lá chỉ cho một lượng xơ nhỏ, phần xơ mảnh nhất lại càng ít; việc cạo, nối sợi và dệt đều làm tay, chậm. Một tấm vải piña thuần dệt tay vì thế tốn rất nhiều công.

Piña dệt tay, vải dứa pha và vật liệu không dệt từ lá dứa

Chữ "sợi dứa" trên thị trường có thể chỉ ba nhóm sản phẩm khác hẳn nhau. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang nhìn nhóm nào.

NhómCách làmCảm giác, hình thứcThường dùng
Vải piña dệt tayXơ mảnh cạo tay, nối tay, dệt khung tayMỏng, trong, cứng nhẹ, màu ngàLễ phục, khăn, quà quý
Vải dứa phaXơ dứa tách máy, kéo sợi pha bông, viscose hoặc sợi khácGiống vải bông hoặc vải lanh, hơi rápÁo thun, sơ mi, túi vải
Vật liệu không dệt từ lá dứaXơ ép thành tấm, phủ lớp hoàn tấtGiống da hoặc nỉ dàyTúi, giày, phụ kiện

Nhóm thứ ba thường được quảng cáo như "da dứa" để thay da động vật; nó là một vật liệu khác hẳn vải, có lớp phủ, và thành phần ngoài xơ dứa cần được hỏi rõ. Nhóm thứ hai phụ thuộc rất nhiều vào tỉ lệ pha: vải ghi có sợi dứa có thể chỉ chứa một phần nhỏ xơ dứa, phần còn lại là bông hoặc sợi khác. Chỉ nhóm đầu là vải sợi dứa theo nghĩa truyền thống.

Sợi dứa ở Việt Nam: nguồn lá có sẵn, nghề còn non

Việt Nam trồng dứa ở nhiều vùng, như vùng Đồng Giao thuộc Ninh Bình, vùng Tân Phước cũ nay thuộc Đồng Tháp, vùng khóm Cầu Đúc nay thuộc Cần Thơ, các vùng ven biển An Giang và Nghệ An. Sau mỗi vụ, lượng lá dứa bỏ lại trên ruộng rất lớn, thường được cày vùi, ủ hoặc đốt. Việc tận dụng lá dứa làm sợi vì thế được nhắc tới như một hướng giảm phụ phẩm nông nghiệp.

Trong những năm gần đây đã có các nghiên cứu, dự án thử nghiệm và một số cơ sở nhỏ trong nước tách xơ lá dứa để làm sợi, làm giấy, làm vật liệu thủ công. Tuy vậy, theo những gì công khai được, vải sợi dứa dệt tay mảnh như piña chưa thành một nghề có quy mô ở Việt Nam. Sản phẩm sợi dứa trong nước thường là đồ thủ công, vải pha, hoặc nguyên liệu bán đi.

Điều này có nghĩa là khi gặp sản phẩm ghi "vải sợi dứa Việt Nam", bạn nên hỏi kỹ: xơ tách ở đâu, kéo sợi và dệt ở đâu, tỉ lệ dứa bao nhiêu. Một sản phẩm làm thật sẽ có câu trả lời cụ thể; một sản phẩm chỉ dùng chữ dứa để làm đẹp câu chuyện sẽ trả lời chung chung.

Nhận biết vải piña và những sản phẩm chỉ mượn tên

Vải piña thật hiếm gặp ở Việt Nam, thường đến từ quà tặng hoặc mua khi đi du lịch. Khi gặp một món đồ ghi là piña hay vải dứa dệt tay, bạn có thể kiểm tra theo trình tự sau:

  1. Soi vải lên ánh sáng: piña thuần trong, thấy rõ những sợi nối tay dày mỏng không đều, có khi thấy đầu sợi nối nhỏ. Vải dệt máy từ sợi tổng hợp trong đều tăm tắp, không có điểm nối.
  2. Sờ và vò nhẹ một góc: piña cứng nhẹ, khô, nếp nhăn giữ lại vừa phải; organza polyester cứng kiểu nhựa, mép cắt sắc hơn, kêu sột soạt khô hơn.
  3. Nhìn màu mộc: piña chưa nhuộm có màu ngà, kem hơi vàng; vải trắng tinh như giấy thường đã qua tẩy hoặc không phải piña.
  4. Hỏi tỉ lệ: vải ghi piña seda là pha tơ tằm, rủ và ánh hơn; vải ghi piña kèm polyester là hàng pha công nghiệp, giá phải khác hẳn.
  5. Nếu có mẩu vải thừa, thử đốt một đầu sợi ngoài trời, trên đĩa sứ, có người lớn bên cạnh: xơ dứa cháy như giấy, tro xám mềm; sợi tổng hợp co lại, chảy thành giọt cứng.
  6. Hỏi nguồn gốc cụ thể: nơi dệt, người dệt hoặc cơ sở, và đề nghị ghi thành phần trên hoá đơn.

Không bước nào đủ để khẳng định một mình, nhưng cộng lại chúng giúp bạn loại được phần lớn hàng mượn tên. Với món quà quý từ người thân, những bước quan sát này cũng giúp bạn biết cách giữ nó cho đúng.

Mặc và chăm đồ sợi dứa

Vì là sợi thực vật, đồ sợi dứa được chăm gần giống đồ lanh, nhưng vải piña mỏng và vải pha có những lưu ý riêng:

  • Vải piña và piña pha tơ tằm: nên giặt khô hoặc giặt tay rất nhẹ bằng nước mát; không vò, không vắt; phơi phẳng trong bóng râm. Đồ có thêu tay càng nên giặt khô.
  • Là: vải piña chịu nhiệt vừa phải, là khi vải còn hơi ẩm, có lót vải mỏng; với vải pha tơ tằm thì để nhiệt thấp theo phần tơ tằm.
  • Vải dứa pha bông: thường giặt máy chế độ nhẹ được, theo hướng dẫn trên nhãn; có thể co nhẹ lần đầu.
  • Cảm giác lúc đầu: vải sợi dứa, kể cả loại pha, có thể hơi ráp và cứng; người da nhạy cảm nên mặc thử thời gian ngắn hoặc chọn loại có lót.
  • Cất giữ: treo hoặc gấp lỏng, lót giấy mềm vào nếp gấp vải piña để tránh gãy sợi; để nơi khô, mùa nồm phơi gió định kỳ vì sợi thực vật dễ mốc.
  • Không dùng thuốc tẩy chứa clo cho vải piña, vì sợi mảnh dễ yếu và ngả màu.

Nếu bạn được tặng một chiếc áo hay khăn piña, hãy coi nó như đồ lễ phục quý: dùng cho dịp, giặt khô, cất cẩn thận.

Sợi dứa có phải là vải "xanh" hơn các loại khác không?

Sợi dứa thường được giới thiệu là vải thân thiện môi trường vì tận dụng lá bỏ đi, không cần trồng thêm cây riêng để lấy sợi. Lập luận này có cơ sở ở khâu nguyên liệu. Tuy nhiên, mức thân thiện của sản phẩm cuối cùng còn phụ thuộc vào cách tách xơ, lượng nước và hoá chất dùng để làm sạch, loại sợi đem pha, lớp phủ hoàn tất, và quãng đường vận chuyển.

Ví dụ giả định: một túi xách làm từ vật liệu không dệt từ lá dứa có thể chứa xơ dứa nhưng được phủ một lớp nhựa tổng hợp đáng kể để bền nước. Một chiếc áo thun ghi sợi dứa có thể chỉ chứa phần nhỏ xơ dứa, phần lớn là bông hoặc polyester. Cả hai không sai, nhưng khó gọi là sản phẩm tự nhiên hoàn toàn.

Nếu yếu tố môi trường quan trọng với bạn, hãy hỏi tỉ lệ thành phần, lớp phủ, và nơi sản xuất, thay vì chỉ dựa vào chữ dứa trên nhãn. Sợi dứa là một chất liệu thú vị, có câu chuyện đẹp, nhưng nó đáng được đánh giá bằng thông tin cụ thể như mọi chất liệu khác.

Câu hỏi thường gặp

Vải sợi dứa có giống vải lanh không?

Vải dứa pha bông hay dứa tách máy có cảm giác khá giống vải lanh hoặc bông thô: khô, hơi ráp, thoáng. Vải piña dệt tay thì khác hẳn, mỏng và trong như organza mộc, cứng nhẹ, có ánh. Cả hai đều là sợi thực vật nên cháy như giấy và cần tránh mốc khi cất.

Lá dứa nào cũng lấy sợi được à?

Hầu hết lá dứa đều có xơ, nhưng độ dài, độ mảnh và lượng xơ khác nhau theo giống và tuổi lá. Nghề dệt piña truyền thống ưa những giống lá dài, xơ mảnh. Lá dứa trồng lấy quả ở Việt Nam có thể tách xơ để làm sợi thô, vải pha, giấy hoặc đồ thủ công.

Vải piña có mặc hằng ngày được không?

Vải piña mỏng, trong, hơi cứng và tốn công làm, nên chủ yếu dùng cho lễ phục, áo dịp trang trọng, khăn và quà quý. Mặc hằng ngày, giặt thường xuyên sẽ nhanh hỏng sợi. Nếu muốn đồ sợi dứa mặc thường, vải dứa pha bông là lựa chọn thực tế hơn.

Da dứa có phải là vải sợi dứa không?

Không hẳn. Vật liệu thường gọi là da dứa được làm bằng cách ép xơ lá dứa thành tấm không dệt rồi phủ lớp hoàn tất để giống da. Nó dùng cho túi, giày, phụ kiện, không phải để may áo như vải dệt. Thành phần lớp phủ khác nhau giữa các nhà sản xuất, nên cần hỏi rõ.

Vải sợi dứa có gây ngứa không?

Sợi dứa thô hơn bông và tơ tằm, nên vải mới, nhất là loại tỉ lệ dứa cao, có thể hơi ráp với da nhạy cảm. Vải thường mềm dần sau vài lần giặt. Nếu da bị kích ứng kéo dài, nên ngừng mặc và hỏi bác sĩ da liễu; đôi khi nguyên nhân nằm ở thuốc nhuộm hoặc chất hoàn tất.

Có thể tự tách sợi lá dứa ở nhà không?

Có thể thử ở quy mô nhỏ để quan sát: cạo nhẹ lớp thịt của một lá dứa trên mặt gỗ bằng vật cùn như thìa hoặc vỏ dừa, sẽ thấy xơ trắng lộ ra. Lá dứa có mép gai nên cần đeo găng tay. Để có xơ đủ sạch, đủ mảnh mà dệt được thì cần nhiều kinh nghiệm và thời gian.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138