Vân trên một tấm gỗ không chỉ do loài cây quyết định mà còn do cách khúc gỗ được xẻ. Xẻ theo hướng tiếp tuyến với vòng năm, tức là cắt song song và cách xa tâm, cho tấm ván có vân hình ngọn núi hay hình chữ V lồng nhau. Xẻ theo hướng xuyên tâm, tức là cắt đi qua hoặc gần đi qua tâm, cho tấm ván có vân sọc thẳng song song. Hai tấm ván từ cùng một cây có thể trông như hai loại gỗ khác nhau.
Cách xẻ còn ảnh hưởng đến chuyện người dùng quan tâm nhất: tấm gỗ co ngót, cong vênh nhiều hay ít khi trời nồm và hanh khô luân phiên. Hiểu cách xẻ giúp bạn đọc vân để đoán hành vi của tấm gỗ, chọn ván cho mặt bàn, cánh tủ, và không nhầm tưởng vân lạ là dấu hiệu của gỗ giả.
Khúc gỗ có ba hướng, gỗ co giãn khác nhau theo từng hướng
Hãy hình dung khúc gỗ tròn với các vòng năm như những vòng tròn đồng tâm. Có ba hướng cần phân biệt. Hướng dọc thớ chạy theo chiều dài thân cây. Hướng xuyên tâm đi từ tâm ra vỏ, cắt vuông góc qua các vòng năm. Hướng tiếp tuyến chạy dọc theo một vòng năm, như tiếp tuyến của đường tròn. Gỗ là vật liệu có hướng, nên tính chất của nó theo ba hướng này không giống nhau.
Khi gỗ mất hoặc hút ẩm, nó co hoặc nở. Theo chiều dọc thớ, mức co nở rất nhỏ, gần như không đáng kể với đồ dùng. Theo chiều xuyên tâm, mức co nở đáng kể. Theo chiều tiếp tuyến, mức co nở thường còn lớn hơn chiều xuyên tâm, có loài gần gấp đôi. Sự chênh lệch này là gốc rễ của hầu hết chuyện cong vênh, nứt nẻ trong đồ gỗ.
Một tấm ván xẻ theo cách nào sẽ có mặt rộng của nó nằm theo hướng nào. Ván xẻ tiếp tuyến có bề rộng chủ yếu nằm theo hướng tiếp tuyến, nơi co nở nhiều nhất. Ván xẻ xuyên tâm có bề rộng nằm theo hướng xuyên tâm, co nở ít hơn. Chỉ riêng điều đó đã giải thích vì sao ván xẻ xuyên tâm thường ổn định hơn.
So sánh các cách xẻ thường gặp
Trong thực tế, một khúc gỗ thường được xẻ kết hợp để tận dụng, nên một lô ván có cả ván tiếp tuyến, ván xuyên tâm và ván nằm ở góc giữa. Bảng dưới so sánh ba kiểu ván chính.
| Kiểu ván | Vân trên mặt rộng | Co ngót, cong vênh | Hiệu suất xẻ | Thường dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| Ván xẻ tiếp tuyến | Vân núi, vân chữ V lồng nhau, vân rộng và sinh động | Co nở theo bề rộng nhiều, dễ cong lòng máng | Cao, ván rộng, ít hao hụt | Mặt bàn, cánh tủ cần vân đẹp |
| Ván xẻ xuyên tâm | Vân sọc thẳng song song, đều; có loài thấy vệt tia gỗ | Ổn định hơn, ít cong vênh | Thấp, ván hẹp, hao hụt nhiều | Ván sàn cao cấp, mặt đàn, chi tiết cần ổn định |
| Ván xẻ chéo góc | Vân sọc hơi xiên, khá đều | Trung gian giữa hai loại trên | Trung bình | Chân bàn, thanh vuông cần bốn mặt giống nhau |
Vì hao hụt nhiều và cho ván hẹp, ván xẻ xuyên tâm của gỗ quý thường hiếm và được dùng có chọn lọc. Những tấm mặt bàn lớn, liền tấm, vân núi rực rỡ gần như luôn là ván xẻ tiếp tuyến từ cây đường kính lớn.
Đọc vân để đoán hành vi của tấm gỗ
Nhìn đầu ván trước, rồi mới nhìn mặt. Ở mặt cắt đầu, các vòng năm cho biết tấm ván được xẻ thế nào. Vòng năm chạy gần song song với mặt rộng là ván tiếp tuyến; vòng năm chạy gần vuông góc với mặt rộng là ván xuyên tâm. Đây là cách chắc nhất, vì mặt ván có thể bị che bởi lớp hoàn thiện.
Vân núi to ở giữa, sọc ở hai mép. Nhiều tấm ván rộng có vân núi ở giữa và vân sọc ở hai mép: phần giữa là tiếp tuyến, hai mép tiến dần về xuyên tâm. Tấm ván kiểu này thường co nở không đều giữa giữa và mép.
Ván gần tâm cây dễ nứt. Tấm ván xẻ đi qua tâm cây chứa phần gỗ non quanh tuỷ, nơi hay có vết nứt hình sao và co ngót bất thường. Thợ có kinh nghiệm thường bỏ hoặc xẻ tách phần tuỷ ra.
Thớ đan chéo cho vân sọc ánh lên. Ở những loài có thớ đan chéo như trắc, lim, căm xe, khi xẻ xuyên tâm và bào nhẵn, mặt gỗ hiện các dải sáng tối xen nhau đổi theo góc nhìn. Đây là đặc điểm tự nhiên của gỗ, không phải lớp in hay dán.
Cách xẻ quyết định tấm ván nhiều lõi hay nhiều giác
Như bài về gỗ lõi và gỗ giác trong danh mục này đã giải thích, lõi nằm ở giữa thân, giác là vành ngoài. Khi khúc gỗ được xẻ thành ván, vị trí của từng tấm so với tâm quyết định tấm đó chứa bao nhiêu lõi. Những tấm ván tiếp tuyến xẻ từ phía ngoài cùng, sát vỏ, thường gần như toàn giác hoặc có giác chiếm phần lớn bề mặt. Những tấm xẻ gần tâm hơn mới cho mặt lõi rộng.
Với ván xuyên tâm, mỗi tấm đi từ tâm ra vỏ, nên gần như tấm nào cũng có một dải giác ở mép ngoài và dải lõi ở phía trong. Thợ thường xẻ bỏ dải giác này khi làm đồ cần toàn lõi, khiến ván càng hẹp thêm. Đây cũng là lý do đồ gỗ quý làm từ ván xuyên tâm toàn lõi rất tốn gỗ.
Khi xem một tấm mặt bàn, bạn có thể kết hợp hai hiểu biết: nhìn đầu ván để biết cách xẻ, nhìn màu để biết phần nào là lõi, phần nào là giác. Một tấm ván tiếp tuyến rộng có dải nhạt chạy dọc một mép thường là phần giác sát vỏ, còn một tấm vân sọc có mép nhạt màu thường là ván xuyên tâm chưa xẻ bỏ hết giác. Cả hai đều là gỗ thật, chỉ khác ở tỷ lệ lõi và giá trị.
Vân núi, vân sọc và những tên gọi trên thị trường
Trong mua bán, người ta hay dùng những tên mô tả vân như vân núi, vân sóng, vân mây, vân sọc, vân mắt chim, vân lửa. Phần lớn chúng mô tả kết quả của ba yếu tố: cách xẻ, hướng thớ của cây và những bất thường trong sinh trưởng như mắt gỗ, nu, thớ xoắn. Vân núi và vân sọc chủ yếu do cách xẻ. Vân sóng, vân lửa thường do thớ gỗ lượn sóng, thấy rõ khi ánh sáng chiếu nghiêng. Vân mắt, vân mây thường gắn với mắt gỗ và nu, là phần đã có bài riêng ở trang khác trong hệ.
Điều đáng chú ý là vân đẹp và gỗ quý không phải là một. Một tấm gỗ loài phổ thông xẻ khéo có thể có vân rất ấn tượng, trong khi tấm gỗ quý xẻ xuyên tâm lại có vân sọc khá đơn giản. Người bán đôi khi nhấn mạnh vân để nâng giá trị món đồ, nên bạn vẫn cần biết loài gỗ là gì và tấm gỗ có lõi hay giác, bên cạnh việc thích vân.
Một chi tiết nữa: ván lạng mỏng dán mặt, thường gọi là veneer, có thể được tạo bằng cách lạng phẳng giống như xẻ ván, hoặc bóc tròn bằng cách xoay khúc gỗ quanh trục và bóc ra một dải liên tục như bóc cuộn giấy. Ván bóc tròn có vân rộng, loang, khác hẳn mọi tấm ván xẻ. Nhìn thấy kiểu vân này trên mặt một món đồ là gợi ý mặt đó là veneer, chuyện được bàn kỹ ở danh mục thật giả của trang.
Chọn ván và mặt bàn gỗ quý dựa trên cách xẻ
Khi đặt xưởng làm mặt bàn, cánh tủ hay ván sàn từ gỗ quý, bạn có thể dùng hiểu biết về cách xẻ để trao đổi với thợ theo trình tự sau.
- Xác định món đồ cần ưu tiên vẻ đẹp hay sự ổn định. Mặt bàn trà trong phòng khách có thể ưu tiên vân; mặt bàn ăn cạnh cửa sổ, ván sàn tầng trệt nên ưu tiên ổn định.
- Xem đầu ván cùng thợ để biết ván tiếp tuyến hay xuyên tâm, tránh những tấm chứa phần tuỷ ở giữa.
- Với mặt bàn ghép từ nhiều tấm, hỏi thợ cách xếp ván: nhiều thợ đảo chiều vòng năm giữa các tấm liền nhau để hạn chế cả mặt cong về một phía.
- Với mặt bàn liền tấm vân núi rộng, hỏi về cách cố định mặt bàn vào khung: mặt bàn phải được phép co nở theo bề rộng, nếu bị bắt chết sẽ dễ nứt.
- Hỏi độ ẩm của gỗ trước khi gia công và thời gian để gỗ ổn định trong xưởng; ván xẻ đẹp đến đâu mà chưa đủ khô vẫn sẽ cong.
- Chụp ảnh đầu ván và mặt ván trước khi làm để đối chiếu khi nghiệm thu.
Không có cách xẻ nào hoàn hảo cho mọi món đồ. Điều quan trọng là cách xẻ, độ ẩm gỗ và cách lắp ráp phải phù hợp với nhau và với nơi món đồ sẽ được đặt.
Những hiểu lầm hay gặp
"Vân sọc đều là gỗ ép hoặc in vân." Vân sọc thẳng, đều là đặc trưng của ván xẻ xuyên tâm từ gỗ tự nhiên. Muốn biết có phải gỗ thật hay không, hãy nhìn đầu ván và mép cạnh chứ không chỉ nhìn độ đều của vân.
"Ván rộng liền tấm luôn tốt hơn ván ghép." Ván rộng liền tấm đẹp và hiếm, nhưng co nở theo bề rộng lớn hơn. Ván ghép từ nhiều tấm hẹp, nếu ghép đúng kỹ thuật, thường ổn định hơn. Đây là chuyện chọn ưu tiên chứ không phải chuyện tốt xấu.
"Gỗ quý thì không cong vênh." Gỗ quý nặng, nhiều chất chiết xuất thường ổn định hơn gỗ nhẹ, nhưng vẫn co nở theo độ ẩm. Ván xẻ tiếp tuyến rộng từ gỗ quý chưa đủ khô vẫn có thể cong lòng máng như ván gỗ thường.
"Vân càng loang lổ càng quý." Vân loang có thể do thớ lượn sóng, nu, mắt gỗ, hoặc do ván bóc tròn. Có loại làm tăng giá trị thẩm mỹ, có loại đi kèm điểm yếu như dễ nứt, dễ sứt khi bào. Nên hỏi rõ nguyên nhân của vân trước khi trả thêm tiền cho nó.
Câu hỏi thường gặp
Vân núi và vân sọc có phải hai loại gỗ khác nhau không?
Không nhất thiết. Cùng một cây có thể cho cả ván vân núi và ván vân sọc, tuỳ tấm ván được xẻ theo hướng tiếp tuyến hay xuyên tâm. Muốn biết loài gỗ, bạn cần xem màu lõi, cấu tạo ở mặt cắt đầu và các đặc điểm khác, không chỉ dựa vào hình dạng vân.
Vì sao ván xẻ xuyên tâm đắt hơn?
Để có ván xuyên tâm, khúc gỗ phải được xẻ theo nhiều hướng khác nhau, tốn công và hao hụt nhiều, lại chỉ cho ván hẹp. Bù lại, ván ổn định hơn và vân đều. Với gỗ quý vốn đã hiếm, sự hao hụt này làm giá trị ván xuyên tâm cao hơn đáng kể.
Mặt bàn gỗ liền tấm bị cong lòng máng có sửa được không?
Nếu cong do độ ẩm không đều giữa hai mặt, đôi khi gỗ có thể phẳng lại một phần khi độ ẩm cân bằng. Cong lâu ngày thường cần thợ tháo mặt bàn, xử lý và bào phẳng lại, đồng thời sửa cách cố định để mặt bàn được co nở tự do.
Có nên chọn ván có vân núi cho ván sàn không?
Ván sàn vân núi đẹp và phổ biến, nhưng co nở theo bề rộng nhiều hơn ván xuyên tâm. Ở nơi độ ẩm thay đổi mạnh như tầng trệt sát nền, phòng có điều hoà chạy liên tục, bạn có thể cân nhắc ván hẹp hoặc ván xuyên tâm, và chú ý khe giãn nở khi lát.
Vân gỗ ánh lên khi đổi góc nhìn có phải là sơn bóng không?
Ở những loài có thớ đan chéo hoặc lượn sóng, các bó sợi gỗ phản xạ ánh sáng theo hướng khác nhau, tạo hiệu ứng sáng tối đổi theo góc nhìn. Đây là đặc tính tự nhiên của gỗ và vẫn thấy được trên mặt gỗ để mộc, không phụ thuộc vào lớp sơn.
Làm sao biết tấm ván có chứa phần tuỷ cây không?
Nhìn ở đầu ván: nếu thấy tâm của các vòng năm nằm ngay trong tấm ván, thường kèm một vệt sẫm hoặc mềm nhỏ ở giữa, tấm ván chứa tuỷ. Phần này dễ nứt và co ngót bất thường, nên với mặt bàn và chi tiết quan trọng, thợ thường tránh dùng.