Sơn điều là loại sơn được chế từ dầu ép ra từ vỏ hạt điều, dùng rất phổ biến trong đồ sơn mài mỹ nghệ ngày nay vì khô nhanh, nhiều màu và rẻ hơn sơn ta. Nó không phải hàng giả: đó là một chất liệu có thật, có ưu điểm riêng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi đồ dùng sơn điều được bán với lời giới thiệu sơn ta truyền thống.
Nhiều người mua khay, hộp, bình sơn mài chưa từng nghe tên sơn điều, nên không biết hỏi. Bài này giải thích sơn điều làm từ đâu, vì sao các xưởng dùng nó, nó khác sơn ta ở cách khô, màu, độ sâu, độ bền ra sao, và những câu bạn có thể hỏi để biết món đồ mình định mua được làm bằng loại sơn nào ở từng lớp.
Sơn điều làm từ đâu
Hạt điều mà ta ăn là phần nhân nằm trong một lớp vỏ cứng. Giữa hai lớp vỏ có một tầng xốp chứa chất dầu sẫm màu, cay nóng, gây bỏng rát da khi chạm phải. Trong công nghiệp chế biến điều, dầu này được thu lại như một phụ phẩm, thường gọi là dầu vỏ hạt điều.
Dầu vỏ hạt điều có thành phần thuộc họ phenol, gần gũi về mặt hoá học với hoạt chất trong nhựa cây sơn, vì cây điều và cây sơn cùng họ Đào lộn hột. Qua các bước xử lý và biến tính, dầu này trở thành một loại sơn có thể quét, phủ, mài và đánh bóng gần giống sơn ta. Người làm nghề gọi tắt là sơn điều.
Việt Nam là nước chế biến hạt điều lớn nên nguồn dầu vỏ dồi dào, ổn định hơn nhiều so với nhựa cây sơn chích tay. Đó là một lý do kinh tế quan trọng khiến sơn điều phổ biến ở các xưởng sản xuất đồ mỹ nghệ số lượng lớn, đặc biệt ở các vùng làm hàng xuất khẩu phía Nam.
Sơn điều và sơn ta: so sánh theo từng đặc điểm
Bảng dưới đây so sánh ở mức nguyên lý. Chất lượng thực tế phụ thuộc vào cách chế biến của từng nơi và tay nghề người làm.
| Đặc điểm | Sơn ta | Sơn điều |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Nhựa chích từ cây sơn sống | Dầu vỏ hạt điều, phụ phẩm chế biến điều |
| Cách khô | Cần môi trường ẩm, ấm trong buồng ủ, khô chậm | Khô trong không khí bình thường, nhanh hơn, có nơi sấy |
| Màu tự nhiên | Nâu sẫm, phủ cánh gián cho nâu trong | Có thể pha nhiều màu tươi hơn, kể cả màu sáng |
| Độ sâu khi mài | Lớp phủ trong, màu bên dưới có chiều sâu | Có thể đẹp nhưng thường cảm giác phẳng, đặc hơn |
| Thay đổi theo thời gian | Trong dần, màu sáng lên trong một thời gian | Ít thay đổi màu |
| Nguồn cung | Ít, phụ thuộc vườn sơn và mùa chích | Ổn định, số lượng lớn |
| Chi phí làm ra | Cao do nguyên liệu và thời gian ủ | Thấp hơn rõ rệt |
Không có loại nào đúng hay sai tuyệt đối. Một chiếc khay sơn điều làm cẩn thận có thể dùng bền nhiều năm, trong khi một món sơn ta làm ẩu vẫn có thể nứt, bong. Điều bạn cần là thông tin trung thực để chọn đúng với nhu cầu và số tiền bỏ ra.
Vì sao các xưởng chọn sơn điều
Không phụ thuộc buồng ủ ẩm. Sơn ta cần độ ẩm cao để khô, xưởng phải có hầm ủ, buồng ủ, và mùa hanh khô làm việc rất khó. Sơn điều khô trong điều kiện thường nên xưởng ở mọi nơi đều làm được, cả trong mùa khô.
Rút ngắn thời gian sản xuất. Mỗi lớp sơn ta có thể phải ủ nhiều ngày; nhiều lớp cộng lại thành nhiều tuần. Sơn điều cho phép làm nhanh hơn, đáp ứng những đơn hàng lớn có hạn giao.
Bảng màu rộng. Sơn điều dễ pha màu tươi như trắng sữa, xanh ngọc, hồng, cam, những màu khó đạt với sơn ta. Hàng trang trí hiện đại có màu pastel thường dùng sơn điều hoặc sơn tổng hợp.
Giảm nguy cơ dị ứng cho thợ. Sơn ta tươi gây sơn ăn ở nhiều người. Dầu vỏ hạt điều chưa xử lý cũng gây bỏng rát da, nhưng sơn điều thương phẩm thường được cho là ít gây phản ứng hơn với đa số thợ, dù vẫn cần găng tay và thông gió.
Giá thành phù hợp hàng phổ thông. Với đồ lưu niệm, quà tặng số lượng nhiều, sơn điều giúp có sản phẩm bóng đẹp với chi phí hợp lý. Đây là lựa chọn kinh doanh bình thường.
Nhìn bằng mắt có phân biệt được không
Nói thẳng: khi món đồ đã hoàn thiện, phủ bóng, mài kỹ, rất khó phân biệt sơn điều với sơn ta chỉ bằng mắt, kể cả với người mua lâu năm. Nhiều món còn phối cả hai: lớp lót bằng sơn điều để nhanh, lớp vẽ và lớp phủ ngoài bằng sơn ta, hoặc ngược lại. Vì vậy đừng tin những mẹo một bước kiểu chỉ cần ngửi là biết.
Tuy vậy, có vài dấu hiệu gợi ý. Đồ có màu sáng tươi, nhất là trắng sữa, hồng phấn, xanh ngọc trên diện rộng, thường không phải sơn ta. Đồ có độ bóng rất cao, đồng đều tuyệt đối, ít chiều sâu, cũng nghiêng về sơn điều hoặc sơn tổng hợp. Đồ được bán số lượng lớn, đồng loạt, giá thấp ở mọi nơi khó có thể là sơn ta nhiều lớp.
Ngược lại, đồ có màu nâu trong, then sâu, các mảng vàng bạc như nhìn qua lớp hổ phách, và thay đổi màu nhẹ sau vài tháng, nghiêng về sơn ta. Nhưng mọi dấu hiệu trên chỉ là gợi ý. Cách đáng tin nhất vẫn là người bán ghi rõ chất liệu và chịu trách nhiệm về điều đã ghi.
Tuyệt đối không thử bằng cách đốt, nhỏ dung môi hay cạo lớp sơn trên đồ: bạn làm hỏng món đồ, hít phải khói, mà kết quả vẫn khó đọc đối với người không có chuyên môn.
Hỏi người bán thế nào cho rõ
Câu hỏi càng cụ thể thì câu trả lời càng có ích. Bạn có thể đi theo thứ tự sau khi chọn một món sơn mài có giá trị đáng kể.
- Hỏi món này dùng sơn ta, sơn điều hay sơn tổng hợp, và dùng ở những lớp nào: lót, vẽ, phủ ngoài.
- Hỏi cốt làm bằng gì: gỗ, gỗ dán, tre ép, ván ép công nghiệp hay nhựa.
- Hỏi thời gian làm và có ủ trong buồng ẩm không; câu trả lời cho thấy người bán có hiểu sản phẩm hay không.
- Đề nghị ghi chất liệu lên hoá đơn hoặc phiếu bán hàng, ví dụ ghi rõ sơn ta toàn bộ hoặc sơn điều phủ bóng.
- Giữ lại hoá đơn, ảnh chụp món đồ lúc mua và tin nhắn trao đổi, phòng khi sau này cần đối chiếu.
Một người bán đàng hoàng không ngại trả lời những câu này. Nếu món đồ được giới thiệu là sơn ta mà người bán không muốn ghi lên giấy, bạn đã có thêm một thông tin quan trọng trước khi quyết định.
Nhóm thứ ba: sơn tổng hợp phủ bóng
Ngoài sơn ta và sơn điều, trên thị trường còn rất nhiều đồ gọi là sơn mài nhưng hoàn thiện bằng sơn tổng hợp như sơn PU, sơn alkyd, sơn hai thành phần, phun bằng máy để có mặt bóng như gương. Loại này khô nhanh, rẻ, bóng cao, nhưng thường không trải qua công đoạn mài nhiều lớp để lộ hình, nên về bản chất kỹ thuật không còn là sơn mài theo nghĩa của nghề.
Nhận ra sơn tổng hợp thường dễ hơn sơn điều: mặt bóng phẳng lì như nhựa, màu đều tuyệt đối, hình vẽ nằm trên bề mặt chứ không nằm trong các lớp sơn, đôi khi thấy cả vệt chảy sơn ở mép đáy. Đồ nội thất hiện đại phủ bóng cao cũng hay được gọi là sơn mài, cần hiểu đó là cách gọi theo độ bóng chứ không phải chất liệu sơn ta.
Vì vậy khi nghe hai chữ sơn mài, bạn có ít nhất ba khả năng: sơn ta, sơn điều, hoặc sơn tổng hợp. Mỗi loại có giá trị và cách dùng riêng, và mô tả trung thực là điều tối thiểu người mua nên đòi hỏi.
Khi nào chọn sơn điều, khi nào nên tìm sơn ta
Mua quà lưu niệm, đồ trang trí số lượng nhiều. Sơn điều hợp lý: nhiều màu, giá vừa phải, dễ tìm. Điều cần là hỏi rõ để không trả giá của hàng sơn ta.
Mua một bức tranh để giữ lâu, treo nơi trang trọng. Nên tìm hiểu kỹ chất liệu, ưu tiên nơi bán ghi rõ dùng sơn ta ở lớp vẽ và lớp phủ, vì chiều sâu và sự chuyển màu theo thời gian là phần giá trị của tranh.
Mua đồ dùng hằng ngày như khay, hộp đựng. Quan trọng nhất là cốt chắc, lớp sơn đều, mép kín, và nếu đựng thực phẩm thì lớp phủ phải an toàn. Loại sơn đứng sau những tiêu chí này.
Đặt làm theo yêu cầu. Ghi rõ trong thoả thuận lớp nào dùng sơn gì, thời gian làm, số lớp. Ví dụ giả định: thoả thuận ghi sơn ta toàn bộ, ủ từng lớp, thì xưởng phải có thời gian tương ứng; nếu hẹn giao quá nhanh, bạn nên hỏi lại.
Dùng và giữ đồ sơn điều
Đồ sơn điều được giữ gần giống đồ sơn mài nói chung, với vài lưu ý.
- Tránh nắng trực tiếp và nguồn nhiệt cao như bếp, lò sưởi, cục nóng điều hoà; lớp sơn có thể mờ bóng, nứt.
- Không ngâm nước lâu, không dùng máy rửa bát, không cho vào lò vi sóng.
- Đồ dùng để đựng thức ăn thì hỏi rõ lớp phủ có đạt yêu cầu an toàn khi tiếp xúc thực phẩm hay không; đồ trang trí thì không dùng đựng đồ ăn.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô; không dùng cồn, xăng, chất tẩy mạnh.
- Đồ mới mua còn mùi sơn thì để nơi thoáng vài ngày đến vài tuần trước khi để trong phòng ngủ hay tủ kín.
Biết món đồ của mình dùng loại sơn gì giúp bạn chăm đúng cách và có kỳ vọng hợp lý về độ bền, sự thay đổi màu theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Sơn điều có phải sơn mài giả không?
Không. Sơn điều là một chất liệu thật, làm từ dầu vỏ hạt điều, có thể quét, phủ, mài và đánh bóng gần giống sơn ta. Chỉ khi đồ sơn điều được giới thiệu là sơn ta truyền thống thì đó mới là mô tả sai, người mua có quyền yêu cầu ghi đúng chất liệu.
Đồ sơn điều có bền bằng sơn ta không?
Độ bền phụ thuộc nhiều vào cốt, số lớp, tay nghề và cách dùng hơn là chỉ loại sơn. Một món sơn điều làm kỹ có thể dùng nhiều năm, một món sơn ta làm ẩu vẫn có thể nứt. Sơn ta có ưu điểm về chiều sâu và độ trong theo thời gian.
Ngửi mùi có phân biệt được sơn điều và sơn ta không?
Đồ mới làm đôi khi có mùi khác nhau, nhưng mùi phai sau một thời gian và còn bị ảnh hưởng bởi lớp phủ, chất pha thêm. Ngửi không phải cách đáng tin. Bạn nên hỏi người bán và đề nghị ghi chất liệu lên hoá đơn.
Sơn điều có gây dị ứng như sơn ta không?
Dầu vỏ hạt điều chưa xử lý gây bỏng rát da mạnh, còn sơn điều thương phẩm thường được cho là ít gây phản ứng hơn sơn ta tươi. Với đồ đã khô hoàn toàn, nguy cơ đối với người dùng thường thấp. Người có cơ địa dị ứng vẫn nên tránh tiếp xúc đồ mới làm.
Đồ sơn mài màu trắng sữa, hồng phấn có phải sơn ta không?
Rất hiếm khi. Sơn ta có màu nâu, rất khó cho màu sáng tươi trên diện rộng. Các màu pastel trên đồ sơn mài thường dùng sơn điều hoặc sơn tổng hợp. Mảng trắng trên sơn mài truyền thống chủ yếu đến từ vỏ trứng cẩn, không phải sơn trắng.
Có nên mua đồ sơn điều làm quà không?
Có thể, nếu bạn biết rõ mình mua gì và giá phù hợp. Đồ sơn điều đẹp, nhiều màu, hợp làm quà trang trí. Điều quan trọng là người bán mô tả trung thực và bạn không trả giá của hàng sơn ta nhiều lớp cho một món sơn điều.