ChatQuy.comChất Quý
Sơn mài, sơn ta và khảm trai

Tranh sơn mài bị nứt, mờ bóng, phồng rộp: đọc dấu hiệu và tìm đúng nguyên nhân

Tranh sơn mài nứt chân chim, nứt dài, mờ bóng, phồng rộp hay mốc mặt sau đều có nguyên nhân riêng. Cách đọc dấu hiệu, việc nên làm ngay và việc đừng tự làm.

Living room in Hai Phong during humid spring, a person seen from behind lifting a dark lacquer painting off a damp wall to inspect its back, dehumidifier glowing in the corner

Phần lớn hư hỏng trên tranh sơn mài treo trong nhà đến từ ba thứ: nắng chiếu thẳng, độ ẩm lên xuống thất thường và tấm cốt bên dưới co giãn. Mỗi nguyên nhân để lại một kiểu dấu vết riêng, nên nhìn đúng dấu hiệu là đã đi được nửa đường tới cách xử lý.

Bài này giúp bạn đọc tình trạng một bức tranh sơn mài đang treo: nứt li ti hay nứt dài, mờ toàn bộ hay mờ từng mảng, phồng ở giữa hay bong ở mép, mốc phía trước hay phía sau. Từ đó bạn biết việc nào có thể tự làm ngay, việc nào nên để thợ sơn mài hoặc người phục chế, và đổi chỗ treo thế nào để hư hỏng không lan thêm.

Một bức tranh sơn mài gồm những lớp nào

Muốn hiểu vì sao tranh hỏng, cần hình dung cấu tạo của nó. Dưới cùng là tấm cốt, gọi là vóc, thường bằng gỗ dán, gỗ nguyên tấm hoặc ván ép công nghiệp. Trên vóc là lớp bó vải và lớp hom, hỗn hợp sơn với đất hoặc bột độn, giúp mặt phẳng và che thớ gỗ. Tiếp theo là các lớp sơn lót, lớp then hoặc lớp màu nền, rồi đến lớp vẽ với màu, vàng bạc, vỏ trứng, cuối cùng là lớp phủ đã mài và đánh bóng.

Mỗi lớp phản ứng với môi trường theo cách khác nhau. Gỗ và ván ép co giãn mạnh theo độ ẩm; lớp sơn ta khô cứng gần như không co giãn; lá vàng bạc và vỏ trứng thì giòn. Khi cốt nở ra hay co lại mà lớp sơn không theo kịp, ứng suất tích tụ và tìm đường thoát ra dưới dạng vết nứt hoặc chỗ bong.

Vì vậy cùng là vết nứt nhưng nứt ở lớp mặt và nứt xuyên từ cốt lên có nguyên nhân và cách xử lý khác nhau. Một vết nứt chân chim li ti trên mặt thường đến từ ánh nắng hoặc lớp phủ quá giòn, còn một đường nứt dài thẳng chạy theo một hướng thường là thớ gỗ của vóc đang tách.

Bảng tra dấu hiệu: nhìn thấy gì, thường do đâu

Bảng dưới đây ghi các dấu hiệu hay gặp nhất và nguyên nhân thường đi kèm. Đây là gợi ý để định hướng, không thay cho việc thợ xem trực tiếp.

Dấu hiệuNguyên nhân thường gặpMức độNên làm
Mờ bóng đều toàn mặtBụi, dầu tay, khói bếp bám lâu ngàyNhẹLau khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô
Mờ bóng một phía, màu nhạt điNắng chiếu thẳng nhiều thángTrung bìnhĐổi chỗ treo, nhờ thợ đánh bóng lại
Nứt chân chim li ti trên mặtNắng, nhiệt, lớp phủ giònTrung bìnhNgừng phơi nắng, nhờ thợ đánh giá
Nứt dài thẳng một hướngCốt gỗ co giãn, tách theo thớNặngĐổi chỗ khỏi nguồn nhiệt, gió; nhờ thợ
Phồng rộp, gõ nghe bộpLớp sơn tách khỏi cốt do ẩm hoặc lót kémNặngKhông ấn, không đâm; nhờ thợ
Bong mảng ở mép, gócVa chạm, ẩm thấm từ cạnh, cạnh không được sơn kínTrung bình đến nặngGiữ mảnh bong, nhờ thợ gắn
Vàng bạc xỉn đenBạc bị oxy hoá qua lớp phủ mỏng, hoặc nhũ giảTuỳ chất liệuNhờ thợ xác định trước khi xử lý
Mốc trắng hoặc đốm đen mặt sauNồm ẩm, sát tường ẩm, mặt sau không sơnNhẹ đến trung bìnhLau khô, thông gió, cách tường

Nhiều bức tranh có cùng lúc vài dấu hiệu. Hãy ghi lại tất cả, kèm ảnh chụp, trước khi nhờ người xem. Thông tin về nơi treo, hướng nắng, khoảng cách tới điều hoà giúp thợ đoán nguyên nhân nhanh hơn.

Nắng: thủ phạm của mờ bóng và nứt chân chim

Sơn ta chịu được nhiều thứ nhưng không chịu được tia cực tím trong thời gian dài. Ánh nắng chiếu thẳng phá dần cấu trúc của lớp sơn ở bề mặt, làm mặt bóng chuyển sang mờ đục, rồi xuất hiện những vết nứt rất nhỏ chằng chịt như chân chim. Màu bên dưới cũng bị ảnh hưởng: sơn son nhạt đi, cánh gián ngả sáng bất thường, có chỗ trắng mốc.

Điều đáng chú ý là hư hỏng do nắng thường không đều. Phần tranh hứng nắng buổi chiều qua cửa kính hỏng nặng hơn phần khuất. Bạn có thể so sánh mép tranh bị khung che với phần giữa: nếu chỗ bị che vẫn bóng, chỗ lộ ra mờ hẳn, gần như chắc là do ánh sáng.

Ánh sáng gián tiếp, ánh đèn trong nhà ở mức thông thường không gây hại đáng kể. Một số người lo đèn chiếu tranh làm hỏng sơn mài; với đèn LED đặt cách xa và không chiếu sát liên tục, rủi ro thấp hơn nhiều so với nắng qua cửa kính. Đèn sợi đốt cũ đặt sát mặt tranh thì nên tránh vì toả nhiệt.

Điều hoà, độ ẩm và tấm cốt co giãn

Ở các tỉnh phía Bắc, độ ẩm trong nhà có thể thay đổi rất lớn giữa mùa nồm và mùa hanh khô, cộng thêm điều hoà chạy hằng ngày làm không khí khô đi nhanh. Tấm cốt gỗ hút ẩm nở ra khi nồm và co lại khi khô. Nếu tranh treo ngay dưới hoặc đối diện cục lạnh điều hoà, luồng gió khô thổi thẳng làm mặt trước khô nhanh hơn mặt sau, tấm cốt cong vênh và nứt.

Loại cốt cũng ảnh hưởng. Gỗ nguyên tấm co giãn theo thớ, dễ nứt dài theo một hướng. Gỗ dán nhiều lớp ổn định hơn. Ván ép công nghiệp nếu cạnh không được sơn kín có thể hút ẩm qua cạnh và phồng mép, kéo theo lớp sơn ở mép bong ra. Đây là lý do tranh làm kỹ luôn được sơn kín cả cạnh và mặt sau.

Ví dụ giả định: một bức tranh treo sát cửa sổ phòng khách hướng tây, bên dưới là cục lạnh điều hoà. Sau hai mùa hè, mặt tranh mờ ở nửa trên, có vết nứt dài chạy dọc từ mép trên xuống. Hai nguyên nhân chồng lên nhau: nắng chiều làm mờ mặt, gió điều hoà làm cốt co ngót. Chỉ đánh bóng lại mà không đổi chỗ thì hư hỏng sẽ quay lại.

Nồm ẩm và mốc: chuyện thường bắt đầu từ mặt sau

Mặt trước tranh sơn mài được phủ kín bằng nhiều lớp sơn nên ít khi mốc. Mốc thường bắt đầu ở mặt sau, ở khe giữa tranh và khung, hoặc ở cạnh không được sơn kín. Trong những ngày nồm, hơi nước ngưng tụ trên tường lạnh, tranh treo sát tường nhận hơi ẩm liên tục, tấm cốt gỗ hút ẩm và tạo môi trường cho nấm mốc.

Dấu hiệu sớm là lớp mốc trắng mịn như bụi hoặc các đốm đen nhỏ ở mặt sau, mùi ẩm khi gỡ tranh xuống. Nếu để lâu, tấm cốt có thể phồng, mục ở góc, và hơi ẩm từ cốt đẩy lớp sơn mặt trước phồng lên từ bên trong. Nhiều trường hợp phồng rộp mặt trước thực ra bắt nguồn từ một mặt sau bị mốc nhiều mùa liền.

Việc bạn tự làm được: gỡ tranh xuống trong mùa nồm để lau khô mặt sau bằng khăn mềm, để tranh khô tự nhiên trong phòng thoáng, không hong nắng. Lắp đệm ở bốn góc để tranh cách tường. Với tranh mặt sau là gỗ trần, có thể nhờ thợ sơn một lớp bảo vệ mặt sau, việc này đơn giản nhưng giảm đáng kể nguy cơ mốc lâu dài.

Khi phát hiện hư hỏng: làm gì trước

Bình tĩnh và đừng vội can thiệp. Trình tự dưới đây giúp hư hỏng không nặng thêm trong lúc chờ người có chuyên môn xem.

  1. Chụp ảnh toàn bức và cận cảnh từng chỗ hỏng, chụp cả mặt sau và cạnh, ghi ngày chụp để sau này so sánh.
  2. Ghi lại nơi treo: hướng cửa sổ, giờ nắng chiếu, khoảng cách tới điều hoà, bếp, nhà tắm.
  3. Chuyển tranh tới chỗ an toàn tạm thời: tường trong nhà, không nắng, không gió thổi thẳng, không sát tường ẩm.
  4. Không ấn, không gõ mạnh vào chỗ phồng, không cạy mảnh sơn đang bong, để nguyên hiện trạng.
  5. Giữ lại mọi mảnh vỡ, mảnh bong trong một phong bì giấy, ghi vị trí; thợ có thể gắn lại đúng chỗ.
  6. Liên hệ thợ sơn mài hoặc người phục chế có kinh nghiệm, gửi ảnh trước để họ đánh giá sơ bộ.

Với tranh có giá trị lớn về mặt kỷ niệm hay nghệ thuật, hãy hỏi người phục chế về cách làm, vật liệu sẽ dùng và mức độ can thiệp, trước khi đồng ý.

Những việc đừng tự làm ở nhà

Nhiều hư hỏng nặng thêm do được sửa sai cách. Danh sách này đến từ những tình huống hay gặp.

  • Đừng quét véc ni, sơn bóng hay keo trong suốt lên mặt tranh để che vết nứt; lớp này ngả vàng và rất khó gỡ khi cần phục chế đúng.
  • Đừng dùng kem đánh bóng ô tô, sáp đồ gỗ, dầu ăn để làm bóng lại; chúng bám bụi và đổi màu.
  • Đừng dùng keo dán nhanh để gắn mảnh bong; keo tràn ra khe, để lại vệt trắng đục.
  • Đừng mang tranh ra nắng phơi cho khô khi bị ẩm; thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm nứt thêm.
  • Đừng dùng máy sấy tóc thổi vào chỗ mốc hay chỗ phồng.
  • Đừng tự chà giấy ráp hay cạo lớp mặt, kể cả khi thấy chỉ là vết mờ nhỏ.

Nếu chỉ là bụi và mốc nhẹ ở mặt sau, bạn có thể tự lau khô bằng khăn mềm và để tranh nơi thoáng; mọi việc chạm tới lớp sơn mặt trước nên để người có tay nghề làm.

Chọn chỗ treo để phòng hư hỏng

Tường trong, không có nắng chiếu thẳng. Tường ngăn giữa các phòng thường ổn định nhiệt độ và độ ẩm hơn tường ngoài hứng nắng.

Xa điều hoà, quạt sưởi, bếp. Không treo ngay dưới hoặc đối diện luồng gió điều hoà, không treo trên bếp nấu hay trong phòng tắm.

Có khoảng hở với tường. Đệm nhỏ ở bốn góc mặt sau giúp không khí lưu thông, hạn chế mốc khi nồm và hơi ẩm thấm từ tường.

Móc treo đủ chịu lực. Tranh sơn mài nặng hơn tranh toan cùng khổ. Dùng hai điểm treo, đinh hoặc vít bắt vào tường chắc, tránh tranh rơi gây vỡ góc.

Mùa nồm có máy hút ẩm. Với phòng có tranh và đồ sơn mài giá trị, giữ độ ẩm ổn định trong mùa nồm bằng máy hút ẩm và đóng cửa khi trời nồm giúp giảm mốc và giảm co giãn cốt.

Câu hỏi thường gặp

Tranh sơn mài bị nứt chân chim có sửa được không?

Thường sửa được, tuỳ mức độ. Thợ sơn mài có thể đánh giá, mài nhẹ và phủ, đánh bóng lại lớp mặt nếu nứt chỉ ở bề mặt. Nếu nứt do cốt co giãn thì phải xử lý cả nguyên nhân bên dưới. Trước hết hãy chuyển tranh khỏi chỗ có nắng chiếu thẳng.

Vì sao tranh sơn mài treo vài năm lại mờ bóng?

Nếu mờ đều thì thường do bụi, dầu tay, khói bếp bám lâu ngày và có thể lau sạch. Nếu mờ một phía, kèm nhạt màu hay nứt li ti, thì nhiều khả năng do nắng chiếu thẳng. Trường hợp thứ hai cần đổi chỗ treo và nhờ thợ đánh bóng lại.

Tranh sơn mài bị phồng rộp có ấn xuống được không?

Không nên. Chỗ phồng là nơi lớp sơn đã tách khỏi cốt, ấn mạnh có thể làm vỡ lớp sơn thành nhiều mảnh. Cứ giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh và nhờ thợ hoặc người phục chế xử lý, họ có cách gắn lại lớp sơn vào cốt.

Mặt sau tranh sơn mài bị mốc phải làm sao?

Lau khô mặt sau bằng khăn mềm, để tranh nơi thoáng, đặt đệm nhỏ để tranh cách tường một khoảng. Trong mùa nồm dùng máy hút ẩm. Nếu mốc lan ra mặt trước hoặc tấm cốt có dấu hiệu mục, nhờ thợ xem.

Có nên treo tranh sơn mài trong phòng có điều hoà không?

Có thể, miễn là tranh không nằm trong luồng gió thổi thẳng và không treo ngay dưới hay đối diện cục lạnh. Luồng gió khô làm cốt co ngót không đều, gây cong vênh và nứt. Tường bên hông, xa máy là chỗ hợp lý hơn.

Bạc trên tranh sơn mài bị đen có lau sáng lại được không?

Không nên tự lau bằng chất đánh bạc, vì bạc nằm dưới lớp sơn phủ và hoá chất có thể làm hỏng sơn. Bạc đen có thể do oxy hoá qua lớp phủ mỏng hoặc vốn là nhũ giả. Thợ sơn mài sẽ xác định và tư vấn cách xử lý phù hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138